PDF Archive

Easily share your PDF documents with your contacts, on the Web and Social Networks.

Share a file Manage my documents Convert Recover PDF Search Help Contact



Apocalyptiek Intertestamentaire periode .pdf



Original filename: Apocalyptiek Intertestamentaire periode.pdf

This PDF 1.3 document has been generated by Canon SC1811 / MP Navigator EX, and has been sent on pdf-archive.com on 30/03/2017 at 23:22, from IP address 85.148.x.x. The current document download page has been viewed 230 times.
File size: 16 MB (18 pages).
Privacy: public file




Download original PDF file









Document preview


?oqo^.

LJ.

wq,,...t, d7j*6a

f"
à_s
7

cxtrc

OOka?rí

è<»

tà, f/ r?*oroo* ë uta 06 c.fi4/rr6*6

r v1*?wrtgS17rp" /

,?71

Eschatologie tijdens de

l9-::

d P;;-: .::r

interte stam ent aire p erio
de
Drs. H.J. de Bie

lmg::;..:
Àicrà:..:.::

rGc-.:.-:&:,-,:

r

8::..

lcs.:-,:

_-:

r:

mia";; _-

EgEr--: .::-j

G{tr:.::

i . UITGANGSPuNT EN
AFBAKINING

l.l

(Jitgangspunt

l

Diversiteit is kenmerk

het vroege jodendom. Men
spreekt zelfs over
:*"phus zijn er in het midden
van de

Judaisms in meervoud2. -van
vorgens rruui,ï,
rr'veede eeuw vóór christusirie

,;;;;;;,
i.

de Essenen, de Farizeeën
Sadduceeënr' wanneer
en de
honderd jaar rrt..
noreinen
het
rand
bezetten,
daar nog een vierde groepering
komt
bij, de 2g1e1.r+.,
Deze diversiteit werkt
door in rr.t í".r0 auir.n
de toekomst heeÍ1. Het
dan ook niet correct om
is
te spreken over dé eschatologie
van de intertestarnentaire

r*

periodes'

Ar komen in verschirera"

,ootingen dezerfde e..t utotogi.ctre
t'oorsteliingen voor, aan
kr1B.r r" trun ri.cifieke accenten,";;
1os paulus
rheologische grondstructuren.
hun eigen
,..d.àigt zich in dejoodse raad
zeggen dar hij een vorbtoed
door te

Farizeeër ir.n iut hij
daarom
wordt op
zrjn toekomsrverwachling
en zijn
der doden. Hij doet dar
met opzet. want de fracties
"iri";;;;;pshnding
van de ru.ir..en en de
sadduceeën in de raad
op dit punt iijnrecht tegenover
staan

;r*;;;;

elkaar. Met als gevolg
een heftig debat. Ter
toelicirting schrijÍt Lucas;
de sadduceeer;;;;*
dat er geen opstanding
engel' noch geest, maar
is, noch
de Farizeeën u.ri;a.ïr,.t
beidei. ,".n ,o"ïoe opstan_
ding der doden voor paurus
ars aposter
christus nu in een toraar andere
context dan vroeger, toen
hij nog een t"..iing van Gamariër
was. vanuit die
nieuwe theologische structuur
kri.l'gt de oprturaing der
doden
een geheel eigen
iulling'

; ,;;,

Hij schrijft

aan de

g",,".rl

in rï.r*ronica op grond
rur..n door hem
ontvangen openbaring
dat degenen ai" i,ót ri.tus
ontslapen zijn, eerst zuren
zullen degenen die nog in
lev"n zijn de Heere tegemoet
gaan

iïïïï;flfma

1.2 A/bakening

Tot een algemeen aanvaarde
afbakening van de intertestamentaire
periode is het
à b.;;;p.r. Het gaat om processen
crie

nog sreeds niet gekomen.
Dat is ook

t rrCOtöií

Y

C,q

"of

OruoRldftrw

- Rltn?

1.1.

IttI

t'

tI

t'.: I

r

t tltt',

I I t t I

t

t' I

tr' t

t t

u

I t I I t'

h

tll:uln (lc giutl', wiu (:n (lr rlic ziclr l ul(lcrlurn(l (x)k wccr ltclrllr:tt v(x)rlBt:zt:t.
Aarr lrct vrocgc.lodcntkrrr girirt (lc gcsrrllic(lcni:i vilrt lsritëlvoot'itl. lrorr tluidcli.ik
rnarkeorpunt aan hct bcgin is Alcxartdcr dc Grotc. Alsgevolg van zijtt vcroveringstochten komen de culturen van Oost cn West ntt elkaar in aanraking
rLrcr(ls llu

als nooit te voren en ontstaat lret Hellenisme. Van niet minder betekenis aan het
slot is Constantijn de Grote. Het christendom en het synagogale Jodendom hebben zich dan uitgekistalliseerd en de kerstening van Europa komt op gang. Het

tt

t',\

I t

I ltlt' I II t t t t r' 1 tr' t' t t x

Ir

5.1

roorrrs-kirllrolickc traditic hsst de ccrslc calcguric gcsclrriften de deuteror.:rrrrorrickc bor:ken en de tweede categoric de apocrieÍènrs.

Bij de pseudepigrafen

vcrlrcrgcn dc auteurs zich achter de namcn van bijbelheiligen uit het verledenr6.
Vrur cen traditie die ook werkelijk op deze Íiguren teruggaat zoals bij de Psalmen
virn David of de Spreuken van Salomo is geen sprake. Een bekend voorbeeld
zi.ln de boeken van Henoch waaruit de apostel Judas citeerttT.
lrr clc pseudepigrafen treft men de meeste apocalyptische teksten aan. Er is geen

stil te liggen? Dat is moeilijk te rijmen met de belijdenis Yan onze Catechismus
dat de Zoon van God Zich eengemeente vergadert van het begin van de wereld
tot het eindes. Christus verbindt het Oude met het NieuweTestament. Hij is het
Intertestamentume. Door het aannemen van het vacutim van een 'tussentijd' kon
in het christendom van Europa de interpretatie gedijen vanhet vroege Jodendom

lgcmeen aanvaarde definitie voor apocalyptiek. Zelf geef ik de voorkeur aan
tlc omschrijving van 'profetie in code'r8. Het gaaÍ dan ook vaak over 'verbory,.onheden'le. Wel algemeen is de opvaÍing dat pseudonimiteit geldt als een
kcnmerk voor een apocalyptisch geschrift.
Virirk wordt ook Daniël gezien als een pseudoniem voor de schrijver van het
licli.lknamige bijbelboek. Achter de naam van deze profeet die de Babylonische
ballingschap heeft overleefd gaat dan een apocalypticus schuil uit de tweede
t'ctrw vóór Christus. Dat is dus zo ongeveer vierhonderd jaar later. Het boek
I )iuriël dat men meestal dateert in 165 vóór Christus, dient dan als een belangrijke
lrxln voor onze kennis van de eschatologie in de intertestamentaire periode. Er
ziirr m.i. voldoende argumenten aan te voeren om het ontstaan van dit bijbelboek
lc traceren ir{ de zesde eeuw20. Dat geeft een enigszins ander beeld van de
csclratologische voorstellingen in deze periode dan algemeen gangbaar is. Niet
Itrt,landers.In de confrontatie van de koninkrijken van deze wereld en het geloof
rrr het koninkrijk van God herkende men in de turbulente eeuwen na de
orrclergang van het Perzische wereldrijk blijkbaar steeds meer de actualiteit van
lrcl l-roek DaniëI. De weerslag daarvan vinden we terug in de apocalyptische

als een minderwaardige wetsreligie. Hierover meer in paragraaf 3.

It'ksten uit deze periode.

gaat dus om een tijdvak van ruim zes eeuwen.
Daarmee staan we voor de vraag of het nog wel juist is om te spreken over de
intertestqmentaire periode. Want enerzijds dateren wij Maleachi omstreeks 450
vóór Christus, dus meer dan honderd jaar voordat Alexander de Grote koning
van Macedonië werd. Anderzijds valt de regering van Constantijn de Grote ruim
twee eeuwen na de totstandkoming van het Evangelie van Mattheiis. We laten
nu maar in het midden of Maleachi werkelijk het jongste geschrift van het Oude
Testament is en Mattheiis het oudste van het Nieuwe Testament.
Behalve de historische bezwaren z4n er ook theologischeargumenten tegen het
gebruik van de term. Bestaat er een soort niemandsland tussen de Testamenten?
Gaat de openbaring van God met Maleachi ondergrondsom dan met de komst
van Christus weer tevoorschijn te komen? Komt Zijn werk een aantal eeuwen

ir

Viur belang zijn verder de gegevens uit de joods-synagogale traditie. Als gevolg

Voor de bestudering van de eschatologische opvattingen

in

de intertestamentaire

periode beschikken wij over een enorme hoeveelheid tekstenmateriaalr0. Om te
beginnen ztln er de vertalingen van de Wet, de Profeten en de Geschriften in het
Grieks (de Septuagintatt), Aramees (de Targumimt2) en Syrisch (de Pesjittat3).
Vertalingen zijn tekstinterpretaties waaruit de thcologisclre opvattingen van de
vertalers zljn af te leiden. Dat is nog veel moer het gcval wanneer zij in hun werk
intcrpolaties of verklarende aantekeningcn lrcbbcn opS,cllomen. We noemen in
clit vcrband tlc iluluchist'hc Midruslint (collttrtcttt:tt'ctt\, Mcchilla (dc nonn) over
Iixgrlrrs l2 t«tl 21, ,§r/irt (lrct bock) ovcr l,crvilic:trs, ctt ,\ifrc (ilc lltlckclt) ovcr

Nrrrrrcli

verwoesting van Jeruzalem in 70 na Christus is het nauwelijks mogelijk
rcrr zuiver beeld te krijgen van de daaraanvoorafgaande periode2r. Het gevaar
orrr latere opvattingen te antedateren is niet denkbeeldig. Veel materiaal is te
virrclen in de handschriften van Qumran. We hebben hier zo goed als zeker te
vrrrr de

2. DE BRONNEN

5lot l5 cn ltrrt htlck l)cttlcrtlttotttittlttr'r.

l):rrr ziirr ct tlc;tltoctit'li'rr ctr pscttrlt'Pi1',tl1li'lt vittt lrcl orrtlc'l'r'sl;rtttctll ltt tlc

rrrirkcn met een vorm van Essenisme22.

slotte noemen we het Nieuwe Testament. Ook dat verschaft ons informatie
ovcr stromingen en opvattingen uit deze periode.
Ie

rr

I

IIIiN NIIITJWE KI.IK OP DE VROEGJOODSD ESCHATOLOGIE

it.lrcnrlics studcnten zijn vertrouwd gcmaakt met de gedachte dat het ethisch
nrorulllrcïsrtrc van dc grotc profeten hct lxxlgtcprtlrt is gewcest in de godsdienst
r,:rn lsnrill. l)rutrttit kwittttctt dc cpil',ortt'rr, lrc( hcgirr vlttt tlo ttccrgattg. Ilct

(

5tl ltttcrtr,sttttterilairc lteriotlc

Intertestamentaire periode 55

.lodcrrdorn ontaardde in een wetsreligie. Iedereen heeft zichtehouden
aanmaar
lieÍst 613 geboden, waarvan 365 zeggen wat niet mag en 24g watwel gedaan
moet worden. Dat is - zo geformuleerd inderdaad een zware last en een
hard
juk23. w. Bousset typeert in zijnbekende boek Die
Religion des Judentums im

spathellenistischen Zeitalter dejoodse ethiek als particularistisch en casuistisch;
ztj draagt een overwegend negatiefkarakter en het ontbreekt haar aanwaarachtigheid24. Toen kwam het Evangelie. Daarin werd weer teruggegrepen
op het
ethisch monotheïsme van de grote profeten. Dit was met name aan de Duitse

universiteiten de heersende opvatting. Het jodendom werd beschouwd als de
godsdienst van de eigen gerechtigheid. In de kerkgeschiedenis zag men
een
parallelle ontwikkeling. Na de donkere Middeleeuwen waarin de mensen
werd
geleerd door het doen van goede werken de hemel te verdienen, grepen
de
reformatoren weer terug op Augustinus.
In zijn visie op het jodendom trok Bousset de lijn door van F. weber, E. schiirer
en de commentaar op het Nieuwe Testament van strack-Billerbeck. op zijn
beurt
sloot R. Bultmann zich weer aan bij Bousset. Het werk van Bousset heeft indirect
nog grote invloed uitgeoefend tot in dejaren zestig.
De opvatting van het vroege Jodendom als een wetsreligie van inferieure
kwaliteit moest wel leiden tot een negatieve benadering van de eschatologie. Het
laatste oordeel wordt dan de grote aftekening. Danzalblijken: Gehoorzaamheid

loont, oveÍreding wordt gestraft. Iedereen zal vergolden worden naardat hij
gedaan heeft, hetzij goed of kwaad. Bousset schrijft als inleiding
op het hoofdstuk over de vroegjoodse eschatologie:
'Neben dem "Gesetz" und in demselben MaB wie dieses ist der Gerichtsgedanke
wesentlich und bezeichnend fur die jiidische Frömmigkeit. Befotgung des Gesetzes
und Erwartung des Gerichtes ist, wenn man es kurz umschreiben will, die summa
de r

jiidische n Fr ommigkeit'

25.

In Engeland had G.F. Moore deze opvatting al bestreden met een keur aan argumenten uit de bronnen26. Het Europese continent heeft daar jammer genoeg niet

of nauwelijks op gereageerd.
Bestudering van de apocalyptische teksten uit het oude Testament bracht otto
Plöger tot de opvatting dat er in het vroege jodendom twee stromingen hebben
bestaan, de toonaangevende meerderheid met een wettische inslag en een onder-

stroming van apocalyptici2T. P.D. Hanson rreeft deze lijn cloorgctrokkcn28. llun
hcnatlcringswiizc blcck t«rclr ttict ovcrtuigcncl tc ziln. Wnnt zoals wc rcccls gczicrr
Itcbbc:rr konrcrr irpoc:irlylltisclrc vrxlrsrcllirrgcn in vcrsclrilk:rrtlcr. rrlklurr. o«rk r.vccrr

hcslriirlcrrrlc

k

rirr1,,r:rr voor'.

bijbelwetenschappers heeftdaaraanbelangrijk bijgedragen. Klaus Koch hekelde
de tot dan toe gangbare voorstelling dat het Nieuwe Testament aanknoopte bij
het ethisch monotheïsme van de profeten als de propheÍen-Anschluss-Theorieze.
Jezus is primair de vervulling van de Thora3, en dan ook van de Nebi'im. E.p.

Sanders kwam na een grondige analyse van de bronnen uit die

tijd tot de conclusie dat het vroege jodendom niet wordt gekenmerkt door wetticisme maar
door wat hij noemde heÍ covenantal nomism. Daaronder verstaat hij de gelroorzaamheid aan de wet op basis van het verbond dat God in zijngenade met
Zijn volk heeft opgericht3'. op gehoorzaamheid aan de regulering van het leven
binnen het kader van dat verbond rust zegen, op ongehoorzaamheid de vloek.
Daar loopt de rede van Mozes in het boek Deuteronomium ook op uit32. Hier
is geen sprake van vergelding, wel van verzoening in geval van overheding. De

lijfspreuk van Antigonus van socho luidt dan ook: 'wees niet gelijk dienstknechten die hun heer dienen voor een beloning, maar wees gelijk dienstknechten
ilie dienen zonder te denken aan een beloning'33. Het is frappant hoe vaak de

pseudepigrafen gebruikmaken van het Deuteronomisch schema van de zegen
cn de vloek3a. Het bewijst de juistheid van Sanders' stellingname.
we kunnen zelfs een stap verdergaan. De keerzijde van het covenantal nomism
kunnen we zien in het verschijnsel dat we met name in de wijsheid van Israël
rrantreffen, namelijk de verborgen samenhang tussen daad en loÍ (Tun Er,qahen). Klaus Koch heeft daar

'/.eker,

in 1955 voor het

-

eerst de aandacht op gevestigd3s.

er wordt in de intertestamentaire literatuur ook gesproken over het laatste

p,ericht. Maar dat heeft geen betrekking op het volk van God mÍmr op de goyim,
tlc heidenen, en vooral ook de vijanden van God en Zijn volk.
I lct shockerende van het Nieuwe Testament is dat Israël van meet aan op één
liin gesteld wordt met de wereld. Nu zal de toekomende toon van het laatste

licricht Israël treffen. Johannes de Doper zegltoÍFarizeeën en Sadduceeën: Gij
;rtlclerengebroedsels, wie heeft u aangewezen te vluchten van de toekomende
toorn? Niet de Israëlieten zullen in het oordeel opstaan over de heidenen maar
lrcidenen zoals de koningin van het zuidenzullen opstaan in het oordeel met dit
lr,cslacht en het veroordelen. In dat licht hebben we ook het 'evangelie in het
t'vrrngelie' te verstaan: Alzo lief heeft God de wereld gehad. De eerste uit die
wcrcld in Johannes 3 was Nicodemus, een overste der joden. Bovendien noemt
rlc Ilcere Jezuszichzelf de 'Zoon des mensen'. Bijbels-theologisch functioneert
rlc zoon des mensen niet in het voorstellingscomplex van het verbond maar in
rlirl varr het jongste gericht36.
lkrrrssc:l hatl gccn nolic van hct vcrbond en kende niet de vreugde der Wet.
l)iutrrtttt rrr;rrrktc
ltoc g,cnirtitl zijrt wcrk ook
vurr lrcl .lodcrxlorn ccrr

lri.i

is

... . .. ",...r.j4.4,r47

Itt.r'll tttr,Í Ít;ttrtc ook

[,

lillt,t tt,,\ltl,,lt,,tlrilt r' ltr,t.trnh, \'l
r

*;,;;ïi;,:;:,,:;:l;;,;::,:il

il;ïiï,ï;,ï:ï.ïiïil,i],ï:lï;1,::;:,ï1,ï1u,,.,,

13ij sandcrs wordt
niet cruiaerijk <Jat vcrbondsgercchtighei,

;J:liï;L:ï[ffi',*n"ia'

roch z1n ll,à"

fr*ïï,,ffil;::tri,",ffi

",ro,.*",

zo,crcr bckering

,,",

"nïars

;ffi iíiËil{ïf

resen-

;'ffi

V cr

t

lt't

ct

tttsll ttcct I I lorlss0l

lrr lrt'l ltoo ÍLlstuk over

r,-"ï

de wetgeving, en de
vaders,
V/elke is God boven allen
te pryzenin eeuwigheid.
Amen.37, Dit is het verbond
van God meÍZiinlsraëlin
org"t"nA"'ffi0o, aan facetten!
""n

",;;;;;ffiï;lï*ï:iïJJJ"ïiX;ï

crct t Ícgr.rr

rslcllir rg ttrsscn clc.irxlcls-rral.ionalc t«rckornst-

vt'trv:tt'ltlittg crr tlc irpocalypÍick. I lct ccrstc draagt een particularistisch
karakter,
t" voot ll',ck«rtttctt ttit cle laatste generaties proÍèten en is pessimistisch
van aard.
I lt't trvcr:tlc staat irr hct perspectief van het universalisme,
heeft zijn oorsprong
rrr rk'g.tlsdicnst van Iran en geeft een optimistische
kijk op het levena2.
dejoods-nationale toekomstverwachting behandelt Bousset

,lt' volgcndc thema's:

rlt' lrccrschappij of het koninkrijk van God in combinatie
met dat van het volk

r';rrr ( iod

rlt: .rrclorwerping en vemietiging van Israëls vijanden,
toegespitst op de profetie
v;rrr ( iog en Magog

4. STRUCTT,REN EN TI{EMA,S

rlt: íiguu1 van de Messias, die overigens niet behoort tot het ,ijzerenbestand,
r';rrr tlc israëlitische en joodse toekomstverwachting

Het is geen eenvoudige
zaak inzicht

tlt: v.orlopers van de Messias, de engel van het verbond, de raadselachtige
lrl',urrr van Taxo en de wederkerende Elia

te krii
structureni,a"...r,oïto,Ë"**'"ïï"i,i:ï.ï#ff

,'ffi l,ffi
om ons te oriënteren kiezen
*" a. t*.ïtassieke handboeken die
reeds ter
namelijk oie nekgion des
rudentum,;;;;o,,.er

"ïi,::ïilrï

ï;:f"?;i:;:esr,

en de

voor Bousset domineert in
het vroege jodendom

ars wetsreligie de

;::#:"ffi:ïï,*ï;!,íï,Í,:*:x:K::Danzalbrijken_of
mens gedaan heeft in
dit r even
de vrede mer

rlt wederopbouw van Jeruzalem
voorste,ing

ilenwerkerijk

; ;,-;#;ïffiï ï*jf,?ï:ff r:ï
,rÀ"liguur

krijgr hij niet' Bousset tekenr
d. ,rom" iood arJ
zietenstrijd om

o"l.

,rL i"r,,

in zijn

"",

"* "ö"ïïï"ll*,",,r*,

'Daher ist das sichmessen
mit den Anderen, das Herabschauen
auf Heiden und

à:ïiffi:ï'i:::ï# ;Xm:.t;::r.,,.,

suchte man die sicherheit
und GewiBhei'

das immer s ich aurdràng*
Aus diesen Labyrint finden

o"

o*ni-..ï

o*1Ïlï

",, .o,wendiges
"*,", schlechter
waren'

*'t 'l"tn

;ïj:ï:ïli:ï

di" r.o,,,-"n a"i Ausweg
nicht
schrichten vertrauen auf
die Gtite cottes. Man verliert

Ï"ï::'J,',::ftj,1,'',n "*"tches

:ïffi:i::jrnden

und

r"r,.ïa.n,
sich mehr und"infachen,
mehr in

Nachzàhl'n una Abwàgen
0.,

"in,Jn"n

w".r"

In dat Iicht ziet Bousset
de reer van de zachut.Door
het vervuren van de geboden
gerechtigheio

'']: Daarom is "p. o"i-."rdo wordt weer venninderd door
de vroomheid van herjodendorn
in
;ilffiÏ::ï.*"n".
,ticp"
"rsenri"
,lï':10-" ï:nr

rlc vcrdrijving van alle heidenen en de reiniging van het land
van alle heidense
.'rrt'llcrr, de terugkeer
van alle Joden naar Israël, ook van de tien stammen waar_
r':rrr rricmand weet waar ze terechtgekomen zijn
en de tempel

tlr: gclukzaligheid van de nieuwe

tijd die dan zal aanbreken.
l);rrr volgt het hoofdstuk over de apocalyptiek. Daarin komen
geheel nieuwe
tit'rlrrolrten van meer transcendente aard naar vorena3 . In de joodse apocalyptiek
lrt'lrbcn wij te maken met een afgerond systeem waarvan structuur
en inhoud
l,rlrrrl anders zijndande eschatologie van de voorexilische profeten.
zij moeten
.'r'lrcrp onderscheiden
en daarom ook afzonderlijk besproken wordena. Bousset
r;rrrgsohikt onder het hoofd ,apocalyptiek, de thema,s:
rlc tegenstelling tussen deze eeuw en de toekomende eeuw met daaraan
1',t'li .ppeld de periodisering van de wererdgeschiedenis en het
besef dat het einde

,rllcr tijden nabij is
tlc rnessiaanse weeën
lrct dualistisch karakter van deze visie die tot uitdrukking gebracht
in voor_
ontleend
aan
oeroude
mythen
zoals
de
val van de engelen onder
"lclli,gen,
It'irlirrg van Asasel en Semjaza, de nakomelingen van de gevallen
engelen en de

rvt'rcld van de boze geesten en hun opperhoofd
tlc Íiguur van de antichrist die niets anders is dan de duivel in mensengedaante
lrct grote gericht waarop God Zich zal openbaren als de Rechter van
het heelal
,'rr rlc bocken zullen geopend worden waarin alle daden
van de mensen, hetzij
liocrl lrctzij kwaad, staan opgetekend

\ll

ltitt lt.rtrtntt,ttltilt., I,t,r.ttttlt,

l,tIIl'It'.\Ittt,lt'tIIrttt'r,

tlc ltltttst:errrletrlr: Mrssilrs, tlc Vr.ctk:vol.sl cn Pl.i(:sle rkorring
ntcl \vi(:ns k(),tst
lrct lxrrirdijs op irirr«lc zitl lcnrgkcrclt
clczo is ook do Ztl<ltl tlcs lrlottscn r.rit de hct b«rck van clo gcliikenissc,
van I
llenoclr en de viziocncn van ry F,zra; in hern zijn twee gestarten
met erkaar
verslnolten: de joodse 'Messias, en een preëxistent, hemels
wezen

'\t'ltirrcr. Na ccn kort historisch overzicht, waarinzlj vaststellen dat de messiaanse
tockornstvcrwachting nauwelijk een rol speelt bij de oudtestamentische apocrieÍcrr, gcvcn

de opstanding der doden en het eeuwige leven, hemel en
hel
de
- vemieuwing van de wereld, ook al zullen haar erementen door vuur vergaan
- de woning der rechtvaardigen en de verbrijfplaats van de godderozen
- een aanhangsel over het tussenrijk waarbij onder meer de Tien-weken-apoca_
lyps van I Henochas ter sprake komt.

uit dezelfde

De nieuwe schilrer behandelt de eschatologie in de paragraaf
Messianisma,. De
schrijvers beginnen met de verschillen tussen de oudere messiaanse
toekomst_
verwachting en de nieuwere ontwikkelingen in kaarttebrengen.
Daarbij tekenen
zij aan dat deze beelden vallen onder de haggada, wat ruimte biedt voor een
zekere vrijheid van gedachten, en niet onder de halacha,de
concretisering van
de Thora in het dagelijks leven, waarÍum iedere Jood gebonden
isae. In de oudere
toekomstverwachting staat Israël centraal. Dan gaat het om de

vernietiging van

zijn vijanden en de reiniging van het land. Deze visie is duidelijk
diesseitig
gekleurd. In de nieuwere ontwikkeling komt de wereld
in beeld. Niet alleen de

volken maar ook de kosmos. Tegelijkertijd treedt een proces van individualise-

ring in werking. De eerste aanwijzingen zijn daarvoor te vinden in
het boek
Daniël (dat ook door hen gedateerd wordt in 165 vóór christus).
voor het laatste
gericht moet men persoonlijk verschijnen. ook de opstanding
der doden is voor

ieder een persoonlijk gebeuren. De rechtvaardigen worden gescheiden
van de
goddelozen. De eersten wacht de hemelse zaligheid, de laatsten

zullen vervuld
worden met een eeuwig afgrijzen. In de periode van 70 tot 135 na christus.
krijgen de Joden in het land Israël het al zwaarder te verduren. De kloof
tussen
droom en werkelijkheid leidt tot een dualistische wereldbesclrouwing en
een

transcendentalisering van het heil. Deze urcreld staat tegcÍrov er cla lrx:kstrantle
warekl. (iocl cn salan worclcn clkaars logcnspclcrs . [)cz,c arrtilhcsc wcrkl
rllor
irt tlc wcrcltl vatt cttgclctt ctt kwittlc uurclrlcn. Wc sttritcn lricr rricl 611
ccrr .1rrt-

zij

een systematische uiteenzetting van de diverse

thema's. Zii noemen

r'r ticn:
lrct laatste oordeel
lilia als voorloper van de Messias

ilc kornst van de pre-existente Messias
tlc laatste aanval van de vijandelijke machten
rlc vernietiging van de vijandelijke machten

De tweedeling die Bousset aanbrengt, is helder. Toch zwakt hij
haar weer af.
want * zegt hij - de oude gedachten van de joods-nationale toekomstverwachting
en de nieuwe van de apocalyptiek verstrengele n zichmet
elkaar tot innerlijk
tegenstrijdige constructies4.. Dit is volgens hem het .religionsgeschichtliche
Problem'.

geschriftenaT.

trtlc 5()

rvikkclirrg rlic luurr (x)rsl)rong vindt in dr: godsclionst van lran maar die mogelijk
rvcl lririrrrsc invlocdcn hceíï ondergaan. Aldus de schrijvers van de nieuwe

-

Nadere bestudering van zijn werk leidt tot de ontdekking dat hij
voor de
beschrijving van beide toekomstbeelden bewijsplaatsen opvoert

1tr't

tle vernieuwing van Jeruzalem
tlc terugkeer van de Joden uit de diaspora
tlc openbaring van het Koninkrijk van God in het heilige land
tlc vernieuwing van de wereld
algemene opstanding.
I )r:zc opzet suggereert een samenhangend beeld van de eschatologie in de
rrrlcrtcstamentaire periode. Toch is dat niet te geven. Want elke stroming in het
vlocgc Jodendom heeft haar eigen structuur en daarmee samenhangend haar
cr1',crr eschatologie. Zowel Bousset als de schrijvers van de nieuwe Schilrer
I rr' blrcn daarmee onvoldoende rekening gehouden.
r.:en

\

I

II.II}IJLS KADER EN INVLOEDEN VAN BUITENAF

lrr tlc cschatologische voorstellingen van het vroege Jodendom

valt een tweetal

v()r'nlcl.l van dualisme op: de tegenstelling tussen deze wereld en de toekomende
rvcrcld en de transcendentalisering van het heil. Vaak zoekt men de oorsprongen
r,:rrr rleze dualismen in buiten-bijbelse religies. Voor de oorsprongvan deze

'.lrrrcturen van tijd en ruimte hoeven

wij niet op zoek te gaan in de religies van
lt' lsraöl omringende volken. Hun culturen zullen zeker van invloed zijn geweest
rp tlc vormgeving van de godsdienst van IsraëI. In de intertestamentaire periode
'
,

rvrrs lrct dualisme onder invloed van het Parsisme een actueel thema50. Maar de

rvrrrlcls van het joods-eschatologische dualisme zijn al te vinden in het eerste
\,('rs viur het Oude Testament: In het begin schiep elohim - aanduiding van God
nr'/,iil volkomenheid - de hemel en de aarde. De volkomen God doet een vollrorlrcn wcrk. [)aarorn heeft heÍ begin de belofte in zich van de voleinding. Het
l,''.r,.trt ct clc volaincling worden rnet elkaar verbonden door de voortgang der
lrlrlcrr: rlc lrorizonlalc Ii.in van dc gcschicdcnis. In Genesis 1 begint het aftellen
vrrrr rle tlirgcrr cn tlc.jlrrcrr.

6(l

IritrIt,ltIrttr,r,ttIttIt., 1x,t,ttuIt

llclrillvt'tlt: ltottzottl;tlc llltt viut tlc 1,,t'stlricrlcrris is t:r ook rlt: v(:rll('lll(: lijrr. l)c:
v()lk(rlf fctl (irlrl sc:ltclll tlc: ltr.:lttcl crr rlc irirrtlc. l)c ltctucl wcxl vltrr otrrlslrcr «r1.rgcvirt

s dc ottziclttltitro wcrcld van clc cngclcn cn dc ddrulc als rlc ziclttbarc
wcre ld. do kosmos of hct heelal. Wii stemrnen in met de bclijdenis van Nicca:
irf

Ik geloof in een God, de almachtige Vader, Schepper van de hemel en de aarde,
van alle zichtbare en onzichtbare dingen.
l-let heil wordt in het oude Testament vaak getekend als een aardse realiteit: de
belofte van een groot nageslacht, van land, een lang leven, een overvloedige
oogst, een woestijn die zal bloeien als een roos. Maar dat sluit het geestelijk
aspect niet uit. Integendeel. De Israëlieten hebben een synthetische kijk op de
werkelijkheid. Zij denken inclusief. Voor hen draagt de belofte van een groot
nageslacht in zich de gemeenschap met God. Hetzelfde geldt van de belofte van
het land5r en van de andere beloften van God. Zegen is tegelijk een aardse en
een geestelijke realiteit. De vloek trouwens ook.
Aanvankelijk draagt Israëls toekomstverwachting een diesseitig karakter. Dat
wil niet zeggendat er een einde komt aan de gemeenschap met God. Het is wel
een probleem: Want in de dood is aan U geen gedachtenis; wie zal U loven in
het graf?52 NaaÍmate de nood der tijden toenam en de definitieve vervulling van
Gods beloften in deze bedeling steeds verder weg scheen, ontstond de tegenstelling tussen ha'olam hazze, deze wereld, en ha'olam habba, de toekomende
wereld- Het verschil met de opvatting van het heil als diesseitig is, dat de horizontale lijn van de geschiedenis niet ongestoord doorloopt tot in de eindeloze
eeuwigheid vanwege Gods goedertierenheid - hoe dan ook, maaÍ uitloopt op
het jongste gericht. Deze wereld zalvergaan. Nu is het heil jenseitig geworden.
Het nieuw Jeruzalem daalt neer yanboven.
Behalve de horizontale lijn van de geschiedenis die het begin verbindt met de
voleinding is er ook de verticale lijn tussen hemel en de aarde, tussen boven en
beneden, tussen de onzichtbare en zichtbare wereld53. Af en toe wordt die
verticale lijn in het Oude Testament zichtbaar gemaakt. Een bekend voorbeeld
is het visioen van Jesajasa. De scheiding tussen de onzichtbare wereld van de
hemel en de zichtbare van de aarde valt even weg. Jesaja ziet de Heere zitten
op een hoge en verheven troon. De zomen vanZijn kleed vervullen de tempel.
Een engel (onzichtbare wereld) neemt met een tang een gloeiende kool van het
altaar en raakt daarmee de mond van de profeet aan (zichtbare wereld). Jesaja
(zichtbare wereld) heeft voor een ogenblik zittíng in Gods troonraad en mag
zelfs even deelnemen aan de daar gevoerde discussie (onzichtbare wereld). In
die onzichtbare wereld spelen ook kwade machten hun rol. Het Oude Testament
is daarover terughoudend. Wil lezen in het boek Job dat satarr ziclr ongcvraagd
rnslclt voorcen vorgadcrirrg, van Ciods tro«rnraad cn claar zclíls lrct worlrtl vocrt:

l,tII rl.'.\

'l:; ltt'l ottt

I t I

tnt'

t II t I

l,'t' l,t.

t, i ( h

b 6

|

ttic:l tlirl .klh (

itxl vt'ccsl'/'"'l)c crrgcl clic aan l)arriël vcrsohiint in 1rcl
vit'rtlc p,czichl van ziin bock hcclï er 2l dagcn over gedaan om bij hem te
I'.rrrcn. want ccn satanische rnaclrt, 'de vorst van het koninkrijk van perzië,,
lrrcltl lrcrrr tcgen. Gelukkig heeft de aartsengel Michaël hem geholpen, anders
rvrrs

ír.

lrcl henr nog niet gelukt. En straks moet de strijd weer worden voortgezets6.

llli'I

ORI)liNEN VAN DE GEGEVENS

ln lrcl Nieuwe Testament is de eschatologie een wezenlijk onderdeel van het
t'v;rrrgclie. Geloven in Jezus christus is tegelijk ook geloven dat Hij zalwederl.orrrcn om te oordelen de levenden en de doden. Door de viering van het Avondrrririrl vcrkondigt de gemeente de dood des Heeren totdat

Hij komt. Maranatha!

);rl ligt bij het vroege jodendom principieel anders. Daar vallen de eschatologi',r'lrc: voorstellingen onder de haggada, leterlijk 'vertelring'. Het is een bonte
I

lt'r'zirrneling van thema's van levensóe schouwelijke aard. Men kan daar met een

vrijheid mee omgaan. Bindend zljn de bepalingen van de halacha,
Irllcrli.ik 'wandel'. Datzijn de richtlijnen voor de levenswandel.
lrr lrcl vroege jodendom worden de gegevens inzake de eschatologie op een
zt'kc:r'e

.rntlcre wijze geordend dan in de vroege kerk. Ze staan op een lager plan. Anders
rl;rrr in het christendom hebben de kwalificaties 'orthodox' en 'vrijzinnig' geen

lr.lrckking op de geloofsinhoud maar op de regelgeving voor de dagelijkse
l,'vcrrspraktijk tot in de kleinste details. zie verder hierboven parugraaf 4.
I )rr:rr zijn nog de volgende extra complicerende factoren aan toe te voegen:
.r tlc breuk tussen de scheppingsthora en de Sinaïlà orasl . De scheppingsthora
lr1'l lcn grondslag aan de wijsheid van IsraëI. De regelgeving voor het dagelijks

['vcrr harmonieert met de ordening die God ten grondslag heeft gelegd aan de
In het oude Testament vormt dat geen tegenstelling met de wet1't'ving op de sinaï. In de wijsheid van Jezus Sirach is dat ook nog het gevalss.
.'t lrcpping.

l\'lrurr na het hogepriesterschap van simon de rechtvaardige komt het in Jeruz:rlt'rrr tot een breuk. De voorstanders van een halacha die exclusief gebaseerd
r',

<r1r

cle

sinziíthoro, bestrijden de aanhangers van een halacha die teruggaat op

,lt' scfrcppingsthora. De eerste groepering wordt gevormd door de Farizeeën.

llit'rruit is het synagogale jodendom voortgekomen. In de tweede stroming
lr.r'kcnncrr wij de Essenense. HieÍoe behoort de gemeenschap van
eumran. Dit
t.rrllict is dan tot een uitbarsting gekomen onder het hogepriesterschap van
onirrs lll. Gelet op de felheid van de toen gevoerde debatten zou hij wellicht
1'r'itlcntiÍicccrd kunnen worden als de 'goddeloze priester' uit de Dode-Zeet.l'slr:n"". I)c aanlciding tot dit schisma is het verschil van mening over de
lrlrnl',i5c:llc kalcndcr. [)c liarizccön gaan uit van het maanjaar van354 dagen en

(tll

ltttr'r lr'.slttntt'illtilt t l,t't tt\lt'

llclritlvc rlu ltrltizottlltlc liitr vrrrr tlc licsclrictlcnis is cr (x)k (lc vc:l'lic;llc lijrr. l)c
vtrlktrtttolt (itlcl scltcpt tlc hcrrrcl crr rlc aardc. I)c lrcnrcl wcrcl vun orrtlslrcr opgcvat als dc orrzichtbaro wcrcld van de engelen en de uurde als clc zichtbare
wereld, de kosmos of het heelal. wij stemmen in met de belijdenis van Nicea:
Ik geloof in een God, de almachtige Vader, Schepper van de hemel en de aarde,
van alle zichlbare en onzichtbare dingen.

I

ill(rl(.\l(

t tttt' illttt

rr

1

n't.it

xlc 6

I

'l'; lrcl orrr rricl tlrrÍ.krll (itxl vrecst'/"'Dc cngcl die
aan Daniël verschijnt in het
vrt'rtlc gczichl van zijn bock lrceít er 2l dagen over gedaan om bij hem te
kr)ilrLïr. want ccn satanische macht, 'de vorst van het koninkrijk van perzië,,
lrrclrl lrcnr tcgen. celukkig heeft de aartsengel Michaël hem geholpen, anders
rv;rs lrcl hcnr nog niet gelukt. En straks moet de strijd weer worden voortgezet56.

Het heil wordt in het oude Testament vaak getekend als een aardse realiteit: de

(r I Ili'l'ol{DIiNEN

belofte van een groot nageslacht, van land, een lang leven, een overvloedige
oogst, een woestijn die zal bloeien als een roos. Maar dat sluit het geestelijk
aspect niet uit. Integendeel. De Israëlieten hebben een synthetische kijk op de
werkelijkheid. Zij denken inclusief. Voor hen draagt de belofte van een groot
nageslacht inzich de gemeenschap met God. Hetzelfde geldt van de belofte van
het landsr en van de andere beloften van God. Zegen is tegelijk een aardse en

lrr lrct Nieuwe Testament is de eschatologie een wezenlijk onderdeel van het
,'vrrngclie. Geloven in Jezus christus is tegelijk ook geloven dat Hij zal weder[..rcn om te oordelen de levenden en de doden. Doorde viering vanhet Avondrrrurl verkondigt de gemeente de dood des Heeren totdat Hij komt. Maranatha!

een geestelijke realiteit. De vloek trouwens ook.

Aanvankelijk draagt Israëls toekomstverwachting

een diesseitig karakter. Dat
wil niet zeggen dat er een einde komt aan de gemeenschap met God. Het is wel
een probleem: Want in de dood is aan U geen gedachtenis; wie zal U loven in

het grafl52 Naarmate de nood der tijden toenam en de definitieve vervulling van
Gods beloften in deze bedeling steeds verder weg scheen, ontstond de tegen-

stelling tussen hq'olam hazze, deze wereld, en ha'olam habba, de toekomende
wereld. Het verschil met de opvatting van het heil als diesseitig is, dat de horizonÍale lijn van de geschiedenis niet ongestoord doorloopttot in de eindeloze
eeuwigheid vanwege Gods goedertierenheid - hoe dan ook, maar uitloopt op
het jongste gericht. Deze wereld zalvergaan. Nu is het hell jenseitig geworden.
Het nieuw Jeruzalem daalt neer vanboven.
Behalve de horizontale lijn van de geschiedenis die het begin verbindt met de
voleinding is er ook de verticale lijn tussen hemel en de aarde, tussen boven en
beneden, tussen de onzichtbare en zichtbare wereld53. Af en toe wordt die
verticale lijn in het Oude Testament zichtbaar gemaakt. Een bekend voorbeeld
is het visioen van Jesajasa. De scheiding tussen de onzichtbare wereld van de
hemel en de zichtbare van de aarde valt even weg. Jesaja ziet de Heere zitten
op een hoge en verheven troon. De zomen vanZijn kleed vervullen de tempel.
Een engel (onzichtbare wereld) neemt met een tang een gloeiende kool van het
altaar en raakt daarmee de mond van de profeet aan (zichtbare wereld). Jesaja
(zichtbare wereld) heeft voor een ogenblik zitting in Oods troonraad en mag
zelÍ's even deelnemen aan de daar gevoerde discussie (onzichtbare wereld). In
dic onzichtbare wereld spelcn ook kwade nrachtcrr lrun rol. llct Oudc'l'cstalncnt
is tlititr«lvsr tcrttghouclcnrl. Wil lczcn in lrct [-lock .lob rlirl sat;rrr ziclr orrgcvraagtl
tttcltlt voorcctt vcrp,urlct'irtp'. v,t,, (iorls lroonlirirrl cn rlirirr zclls lrcl rvoortl v«rcrl:

VAN DE GEGEVENS

ligt bij het vroege jodendom principieel anders. Daar vallen de eschatologileterlijk 'vertelling'. Het is een bonte
r t'r zrrnrcling van thema's van levensóes chouwelijke aard. Men kan daar met een
rt'kcro vrijheid mee omgaan. Bindend zijn de bepalingen van de halacha,
lr'ttt:rlijk 'wandel'. Datzijn de richtlijnen voor de levenswandel.
l, lrcl vroege jodendom worden de gegevens inzake de eschatologie op een
,rrrrlcrc wijze geordend dan in de vroege kerk. Ze staan op een lager plan. Anders
I )rrt

'.t lrcr voorstellingen onder de haggada,

,l;rrr in het christendom hebben de kwalificaties

'orthodox' en'vrijzinnig'geen
l,t'trckking op de geloofsinhoud maar op de regelgeving voor de dagelijkse
l('ve nspraktijk tot in de kleinste details. zie verder hierboven paragraaf 4.
I )rr;rr zijn nog de volgende extra complicerende factoren aan toe te voegen:
,r tlc breuk tussen de scheppingsthora en de sinai/ftoras,. De scheppingsthora
tcn grondslag aan de wijsheid van IsraëI. De regelgeving voor het dagelijks
l,'vt'rr lrannonieert met de ordening die God ten grondslag heeft gelegd aan de
l11',t

',, lrcpping.

In het oude Testament vormt dat geen tegenstelling met de wet1'r'virrg op de sinaï. In de wijsheid van Jezus sirach is dat ook nog het geval58.
l\ l:rrr na het hogepriesterschap van simon de rechtvaardige komt het in Jeru.'.rlcrrr lot een breuk. De voorstanders van een halacha die exclusief gebaseerd
r', .1r

tlc sinziithora, bestrijden de aanhangers van een halacha die teruggaat op

,lt' sclrcppingsthora. De eerste groepering wordt gevormd door de Farizeeën.
llrt'rrtrit is het synagogale jodendom voortgekomen. In de tweede stroming
lrt'r kcnrrcn

wii de Essenen5e. Hiertoe behoort de gemeenschap van eumran. Dit

r.rrÍlicl is dan tot een uitbarsting gekomen onder het hogepriesterschap van
orrils lll. (iclct op de felheid van de toen gevoerde debatten zou hij wellicht

1't'itlcrrtilicccrcl kunnen worden als de 'goddeloze priester' uit de Dode-zeet.l.:;tcn"{r. I)c iurnlcicling tot dit schisma is het verschil van mening over de
lrlrrr1,.is1'11,'

kirlcrrtlcr'.

l)c liirrizccön gaan trit van hcr nraaniaar van 354 dagen en

(t-1. lillr't lt,\ltilut,nltilt

t,

ltr't trt,lt

l,

tlc l')ssctlctt villl llcl zot)tlL:iitilrtlirl ló.5 tlirgcrr lcll. ()rrrrlirl tlc lrsscrrcrr zir:lr6r.iërrlc[crr oP tlo zott, bosollottwctt zij'zicltr.cll' als clc 'kinclorclt viul lrot lichl'. Ilun
tegenstanders noemen zij dc 'kinderen van cle duisternis', want het vaslstellen
van het begin van de nieuwe maan vindt plaats in de nacht.

ring wordt de indruk gewekt alsof zij direct teruggaat op de wetgeving van
Mozes op de Sinaï met voorbijgaan van andere wetsinterpretaties van andere
stromingen uit de intertestamentaire periode.
7. Jpzus Srnacr

kinderlijke verwachting. Dit laatste bepaalt het toekomstbeeld. volgens het
schema van Deuteronomium rust er zegen op een leven in gehoorzaamheid en

wijsheid.r. De aansporingen om het goede te doen overwegen. Er wordt wel
gewaarschuwd tegen dwaas gedrag maar sirach ziet in geen van zijn leerlingen
verkapte goddelozen. Evenals in Deuteronomium is het heil c)iesseirigen toch

-

ondanks alle vragen die dat oproept

I t

t rnt' r,

I rt t

ra

1

X' t'

t r

I

lt' b.l

l:.n zie; mijn kanaal is een rivier,
cn mijn rivier een zee geworden.

Verder wil ik mijn onderricht laten lichten als de dageraad,
cn haar laten uitstralen tot in de verte.
Verder wil ik mijn leer als profetieën laten stromen,
en haar nalaten aan de toekomstige geslachten.

Ziet dus: niet alleen voor mijzelf heb ik mij moeite getroost,
maar voor allen die wijsheid zoeken'.64
IJ. I)1I SADDUCEEËN

I

)c Sadduceeën6s hebben naar alle waarschijnlijkheid fiim oorsprong in de 'zoÍterr

virn Sadok', het priestergeslacht dat al eeuwen een leidinggevende rol vervulde
irr de tempel van Jeruzalem. Wat betreft de halacha houden zlj zich strikt aan

dc l'horq. Daarom verwerpen zij de mondelinge overlevering van de Farizeeën.
l)ic is bedoeld om de kloof tussen de wetgeving op de Sinaï en het leven hier
t'rr nu te overbruggen. Dat maakt de halacha van de Sadduceeën in

vergelijking
juist rigoureuzer66. De binding exclusief aan de Thora
It'gl zo'n sterk accent op het hiernzmaals dat er geen ruimte overblijft voor een

rrrct die van de Farizeeën

hicrnamaals. Daarom bestaat er voor hen geen opstanding der doden67.
I )rrirrmee doen zij afbreuk aan de God van de Thora, de God van het verbond
rrrct Abraham,Izaàken Jakob.

In Jezus sirach wordt de lijn doorgetrokken van de wijsheidsliteratuur uit het
oude Testament, met name van het boek der Spreuken . sinaÍthoro en scheppingsthora zijn met elkaar verenigd in de vreze des HEEREN
Qtirat adonay).
De vreze des HEEREN houdt in: kinderlijk ontzag, kinderlijk vertrouwen en

ook wel

(.\

lk zci: ik wil mijn boomgaard besproeien

een gevangene was (dus misbruikt, daardoor cultisch onrein, en dat is haar
zoon

gunsteling van de keizer en het hellenistisch referentiekader van de lezerskring
.wetdie hij als auteur voor ogen heeft. De gemeenschap van
eumran ziet in de
ten' van 'Jeruzalem' de 'netten' van Belial.z. In de joods-synagogale overleve-

I

en mijn tuin water geven.

rechtvaardige zijn, leg dan het hogepriesterschap neer en wees tevreden met het
koningschap, want we hebben gehoord dat uw moeder onder Antiochus Epifanes

fieke opvattingen.
d. de filtering van de gegevens. De informatie die Flavius Josephus geeft is ingekleurd door zijn religieuze overtuiging als Farizeeër, zijn persoonlijk betang als

t' r'

'( )ok ik slroorntlc vol als ccn kanaal, gevoed door een rivier,
cn lls ccn watcrgoot in ccn tuin.

b. de verwevenheid van religieuze standpunten met maatschappeliike status en
politieke stellingnamen. Een voorbeeld: Johannes Hyrcanus behoorde van huis
uit tot de Farizeeën. Tijdens een feestelijke maaltijd zei éénvan hen: ,wilt u een

dan ook). Prompt sluit hij zich aanbij de Sadduceeën.
c. de datering en waardering van de gegevens. Strack-Billerbeck.r biedt veel
informatie uit het synagogale jodendom zonder onderscheid te maken tussen de
verschillende generaties schriftgeleerden en rekening te houden met hun speci-

t I

-

definitieÍ. tlen je wiis, dan ben
clc loÍ'clcr wi.lsheid

jc in het paradijs. In sirach 24,het bekcndc hooÍdstuk ovcr
is hcl gcluk van ccn wijs nrcns rncc inbcgrcpcn:

Zljleven want God leeft. In de Thora wordt het
lrcil wel diesseitig getekend als het land van belofte zonder dat ook maar enigszins afbreuk wordt gedaan aan zijn de/initiefkarakler. Dat laatste ontkennen de
Sirdduceeëen in hun twistgesprek met Jezus. Zij ridiculiseren het jenseitig
l\irrakter van het eeuwige leven door het diesseitig in te kleuren. Want dan
orrtstaat het schijnprobleem van de ene vrouw die tegelijk toegewezen zou
rrrocten worden aan zeyen mannen. Christus zegl: Gij dwaalt, niet wetende de
Sclrriften, noch de kracht Gods. Is God de God van Abraham, Izaàk en Jakob,
rlrrrr is Hij dat voor altijd. Dat leert de Schrift. Zo sterk is de kracht die uitgaat

(]od. Daarmee is impliciet de opstanding der doden gegevenus.
I'crr diepste ligt de kern van de dwaling van de Sadduceeën niet in hun ontkcnnirrg van het ienseitig karakter van het heil maar hierin dat dit diesseitig nieÍ
,1,'/ittilie/.2l'tn ziin. Het komt eropaan hier goed te onderscheiden. Want in de
l,,crrrccnschap van Qunrran, een vorrn van Essenisme, draagt het heil wel een
,ltt,rstili14 nrairr lcgclilk txrk ccn dc/inilic/karaktcr. Dc /hcr.rlogic(")van clc Sadduv;rrr

(rl

Ittlt, lt'.\lttrrlt',IItttt t' l,t', 1t4h' (15

!illt't lt'.\ltlrttt,illtut t' I't,t trtlt,

cccëtl (lcugI ltict on dttttrttttt vcl'wcll)clt t,i.i clc t,:;cltttl()logic.

l.r.lirrp,,elr,

9. or, rnnrzgEËN

EN

Itrllcrlrt:ck gecÍ1 daarvan een duideliik voorbeeld. Voor de

ItET vRoEGE syNAGoGALE JoDENDoM

In de nieuwe Schilrer worden de Farizeeën de klassieke vertegenwoordigers
genoemd van het jodendom in zijn na-exilische ontwikkeling, een ecclesiola in
ecclesiaT0. Ztjnoemenzichzelf

'fuizeeën', dat'afgescheidenen' betekent, omdat

zij zichte midden van hun volk afzonderen van de wereld

en kiezen voor een

halocha volgens de Thora. Die afzondering krijgt haar vorm in de mondelinge
overleveringTr. De kern daarvan bestaat uit 613 ge- en verboden. Zo wordt
rondom de Thora eenomheiningT2 geplaatst, niet om de Wet te beschermen maar
het praktiseren van de Wet in de dagelijkse levenspraktijk mogelijk te maken.
Hoe is het dan als iemand gezondigd heeft? Iedere Israëliet die de intentie heeft
om te leven naar het verbond, berouw heeft over het kwaad dat hij heeft gedaan
en met een oprecht hart deelneemt aan het ritueel van de Grote Verzoendag,
ontvangt vergeving voor al zijnzonden7s. Hij is eentsaddiq, een rechtvaardige.
De oschare die de Wet niet kent' valt daarbuiten. Zij zljn de goddelozen die op
één hoop geworpen worden met het heidendom. Daarom zijn ze vervloekt en

zullen ze vervallen aan hetjongste gericht.

l

Eschatologische beelden in het vroege synagogale j odendom
De esclratologie van de Tannaim, de rabbi's uit de vroegste periode van het
synagogalejodendom draagt een haggadischkarakter. Beslissend is ook hier
de halacha. ln de Misjna, de codificatie van de mondelinge overlevering inzake
de halacha, komt de eschatologie niet aan de orde. Zewordtwel verondersteld.
9.

Want alle Israëlieten als het volk van Gods verbond hebben deel aan de wereld
die komt. Zo lezen wii in het Íractaat Sanhedrin:

.

'Want er staat geschreven: Uw volk zullen allen tezamen rechtvaardigen zijn, zlj
zullen in eeuwigheid de aarde erfelijk bezitten, zij zullen zijn een spruit van Mijn
planting, een werk van Mijn handen, opdat Ik verheerlijkt word. Dit zijn degenen
die geen deelhebben aan de de wereld die komt: hij die zegt dat er geen opstanding
der doden is volgens de Thora; hij die zegt dat de Thora niet uit de Hemel is; en
een Epicureeër. Rabbi Akiba zegl: Ook hij die boeken leest die niet in de canon
staan; ofdietoverspreuken

I)al zorr gccrr rccltl ckrctt aatt dc vcrscltttiviltgclt, otttwikp6k (cgt:lslcllingon clic zich in dczc pcriodc vogrdtlcn. Strack-

r)rf,,rniri(:ll gchccl"

fluistert over een wond en zegt: zo zal Ik geen van de

krankheden op u leggen, die ik op Egypteland gelegd heb; want Ik ben de HERE,

uw Heelmeester. Abba Saul zegt: Ook hij die de CODSNAAM met ziin letters
uitspreekt'74.

'lix:h is lrcl nicl rnogcliik itlls cscltittol«rgiscltc be:ckk:tr :iíln'lon

lc:

v()cl]cn lot ccrr

T'annoimTs

valt dc

vollorriirrg van lrct mcssiaanse heil niet meer Samen met de nieuwe aiortn. l)c
'rl;11,,1.1' vrrn clo Mcssia-s' vallen nog onder deze aioon. Zo ontstaat er ruimte voor
r.r.rr f rrssorliid. Pas daarna zal de nieuwe aioon aanbreken, volgt de opstanding
,lt.r tkr<lcrr crr begint lret wereldgericht. Dan zullen de rechtvaardigen de volle
,,rrlip,,lrcirl gcrricten in de tuin van Eden @an Eden) die - zo stelt men zich voor
vl;rk hi.i .lcruzalem ligt. Rabbi Akiba was van mening dat de 'dagen van de
lvlt.:;siirs' vocrlig jaar zouden duren zoals de Israëlieten veertig jaar hadden
rlrrrrrl,,L.flpilsht in de woestijn. Het merendeel van de Tannaïm dacht daar toch
rr.t.r.rrrrrtlcrs over.Zrlzagende'dagenvandeMesSias'veelmeeralseenperiode
r,,rrr lrcil waarin het Koninkrijk van God op deze aarde zottworden opgericht en
,lr. lrt.lolicrr van de profeten in vervulling zouden gaan. Voor hen behoren de
',|;ri,.crr virn de Messias' tot de de wereld die komt, Rabbi Akiba rekent 'de dagen

'woestijntijd' tot déze aioonItrl tlc lwccde generatie schriftgeleerden, de Amoraiinl6, vinden we dezeltdc
r',rrr rlt' Mcssias' als

rr.1,.t.rrstclling. Volgens rabbi Sjemuel zullen de 'dagen van de Messias' nict
r r t' r I i 1,, I rt aar v i erd ui zend jaar duren' 24 v allen onder deze aio on'

lrr tlc tlcrrclc eeuw komt dan de gedachte op dat allebeloftenvan de profeten
vr.r vrrkl zullcn worden tijdens de 'dagen van de Messias', dus ook de opstanding
,1,.r ,Lrt[ll7/. Een parallelle gedachtegang vinden we in het premillennialisme of
van de gelovigen vóór
;,rr.r lriliirsruc in de christelijke theotogie: de opstanding
we terug in
r lr. volt:irrrling78. Het patroon dat daaraan ten grondslag ligt, vinden
,

l,'

vr

oclr,iotldse haggada.

\/,rrrrvc1,,c clc bonte verscheidenheid van steeds weer veranderende eschato-

voorstellingen volstaan wij met het opsommen van de meest voorkorrr,'rrtlc tltctua's waarvan een aantal reeds werd genoemd:
1,,1,1.,,.1',r

,lt'zt't'cuw cn de toekomende eeuw

,ll rl:11,.ctt virn de Messias
,[' pct iotlisoring van de geschiedenis
l'r' ziirr twec uitgangsPunten:
I l,s:rlrrr ()0: duizcnd.iaren zijn bij de Heere als één dag. Met de scheppingsweck
viilr zcvcn tlirgcn corrcspon«leert dan een wereldgeschiedenis van 7000.iaar:
.'o00 iirirr dc li-itl z,onrlcr 'l'futra
.)(XX) iiritr rlc ti.itl rnct <lc'l'horrt
.'()00 jirnr tlc tiitl oÍ'tlc 'dagcn' van dc Mcssias
lo00 lirll tlc liitl virrr tle wcrcltlsahbat
tl;rirrrrn: tlc lockorrtcttrhr wtrrcltl. dt ttltttrt lnthltrr, dc tticttwc rrirroll.


Related documents


folder vpro tegenlicht
dekkenderpaints algemene voorwaarden
nieuwsflits wijzigingen ob final nlversie
vochtbestrijding pdf
verkoopsvoorwaarden
alcoholslot via cbr 12


Related keywords