PDF Archive

Easily share your PDF documents with your contacts, on the Web and Social Networks.

Share a file Manage my documents Convert Recover PDF Search Help Contact



geografia gim .pdf


Original filename: geografia gim.pdf

This PDF 1.3 document has been generated by Canon / , and has been sent on pdf-archive.com on 18/06/2017 at 19:22, from IP address 83.27.x.x. The current document download page has been viewed 330 times.
File size: 46.5 MB (44 pages).
Privacy: public file




Download original PDF file









Document preview


Zięmla jako środowisko życia

Temat 9
Teoria ptyt litosfery. Ruchy górotw órc'
Budowa Ziemi

Uzysl.ar-le informacji o budowie Wnętrza _
jest zadaniem bardzo trudnym. Na;g,|ębsze
cenia sięga;ą zaIedwie do okoto 12 km głę:.

jqdro wewnętrzne jqdro zewnętrzne

płaszczZiemi

sc', podczas gdy dllgoścśredn ego proi
zlemskiego wynosi 6371 km. Dlatego o bu:_
Wnętrza Zlemi naukowcy wnioskują na pods..
informacji uzyskanych drogq pośrednią. t\,irr.yn.i a^a|izowane są zapisy ,ozcnoa7e. :
|aI sejsnicznych powslającyc| podczas łze.
ze.n.' i wybuchow wu.ka^ów. Uzyskane ta :
dane pozwalają wnioskowac, Że Ziemia n jedno

iLą

bry)ą,|ecz sktada s'ę z ki|(u
"once.'.

nych sfer (geosfer")
(ryc.

o

roŻnych właściwoś

1 1 O).

Ryc. 110. Przekrój przez kulę ziemską.
Na podstawie badań rozchodzenia się fa| sej-

Ryc. 111. Skorupa ziemska i litosfera.

smicznych wyrózniono trzy zasadnicze War-

stwy

kuIi ziemskiej: skorupę ziemskq' płaszcz
Ziemi oraz jqdro Ziemi.

W porównaniu z grubościq innych geosfer skorupa

ska jest stosunkowo cienka. Skorupa kontynen

;

maksymaInie (pod Hima|ajami) osiqga grubośĆ8C
km, natomiast skorupa oceaniczna ma zaledwie 5-[

wrazzgórnq

Skorupa ziemska
Skalna część
częściq płaszcza Ziemi to |itosfera. Ziemi nazywa

s
E
N

!BF

BS

s

skorupq ziemsk

.

.

ą'.+."
+-'.':+<ą

płu'...

ziu.i

Ruchy girotwórcze

litosfery
skalna częśćZ]emi to skorupa ziemska. W jej obrębie wyrózniono skoeaniczną i kontynenta nq. Skoru pa ziemska w aZ Z gorną częściq płaszcza Zie.
nazwana Iitosferą (ryc. 111). Nie jest ona jednoIita i składa Się Z p,lyt tektoI

r

nazywanych płytami Iitosfery (ryc. 1 12).
Ęyty |itosfery spoczywająna płaszczu Ziemi, ktorego górna warstwa ma w,laściffip|astyczne. Płyty te rozsuwajq się, napierajq na siebie, a nawet zderzająze
ł.ta ogó,l procesy te zachodzq bardzo powo|i. Niekiedy jednak ich przebieg jest
.Przyczynqruchu płyt Iitosfery sq ruchy magmy. Magma to gorqcy (ponad
płynny stop materii skaInej wrazzrozpuszczonymi w niej gazami. Ma ona
przemieszczania się. Ruchy magmy sq wywo,lane ciepłem pochodzqcym
.C).
Ruchy te zostaty nazwaZiemi (temperatura w jqdrze osiqga około 6000
konwekcyjnymi magmy.Zachodzq one bardzo powo|i. W miejscach,
magma mawyŻszątemperaturę, powstajQ rUChy WStępujqce. Natomiast w miej_
,]3)
gdzie następuje ochłodzenie magmy, powstają ruchy Zstępujqce (ryc. 1
fitagma, która podpłynie tuz pod powierzchnię Ziemi, traci niektÓre swoje w,laści_
Między innymi uwalniajq się z niej gazy (nP. para wodna). Procesy te zachodzq
lej, gdy wydobędzie się na powierzchnię Ziemi. Magma, która uIegła odgazozostata nazwana lawą'

. Ztemiajako środowisko życia
--7.l.tl.r

Lrffiany SKorupy Z|emSKle] w)Ą^/o{ane rucnaml magmy

ptyta

r,. indoaustralijsri.

W miejscach, gdzie prądy konwekc;1ne docieraja do litosfery' dochodzi do rozerlva
nia ptyty i powstania s:czeJiny' z l.tore1 na powierzchnię wylewa się lawa izastyga na
l.rawędziach płyt' W ten sposÓb iworZą się grzbiety śródoceaniczne' takie jal< w dnie
Oceanu Atlaniyckiego (ryc. 1 I 3).
W mie;scach, gdzie nlagrna przemleszcza się l'łl głab Ziemi, dochodzi do t,vsuwania się jedne; p,|yty pod drugą' W tej strefie po\łstaja rOWy oceaniezne, takie jak Roul
Mariansk.

W miejscu pęknięcia Iitosfery

powstajq

nowe fragmenty skorupy ziemskiej twcrzone z zastygłej iawy (bazaltów). W ten
sposób powierzchnia dna ocean!cznego

W5tępuJący
prqd
konwekc.r,jny

nrzL'ipi

ocean!czny

i.ozszerza się.

Pr1d

rów

wulkan

oceaniczny

I

koą,o,

'+/',

7(tonr r!ra\/

prąd

konwekcyjny

s
I

j

-i.::i

I

Y
I

śt-

.g*...:"

'&',-

'':

:.-"1. I

r

3, lllir.,1]',' i irr'ari

!'

'

-

sk*':"#::fi""
p|qd honwekcylny

ł p|asfczu

Płyta .

euraziatvckd

{ąd

konwekcy/b

.

-"@3

Ztęmta jako środowisko życia

Fot. 61.
Sfałdowane

warstwv
skalne.'

Sfałdowanie iwypiętrzenie warstw skaInych jest skutkiem rUChU płyt . jednak W rnode|owaniU gorskie] rzeŹby terenU obserwowanej wspołcześnie:
chołkow, do1in i innych form) uczestnlczyły i UCZeStniCZą inne czynn ki, takie jak'
Wiatr, |od. Zostanle to opisane W następnych tematach.
Podczas zb|lŻania się do siebie p,|yt kontynenta nych na ich krawędziach pc
09rornne napręzenla, ktore są przyczynąwieJu zjawisk zachodzących na powie '_.
Ziemi, do ktorych nalezą trzęsienla zlemi iwybuchy wuIkanÓw.

Rm
Flrruejsce krat€

F'zasem

F

1. Zewnętrznq, skaInq częściq Ziemi

jest skorupa ziemska, ktora wraz z
górnq częściqptaszcza ziemskiego
tworzy Iitosferę.
2. Litosfera składa się z wieIu płyt nazywanych płyt:*i tektonicznymi,
które przesuwajq się względem siebie. Przyczynq ruchu płyt litosfery
sq prqdy konwekcyjne ma9my.
3. Ruchy ptyt Iitosfery doprowadziły
do powstania m.in. łańcuchów górskich oraz rowów oceanicznych.

r44

. KorzystajĄc z ryc.'l 1 1, wyjaśnijróznicę pc
między skorupq ziemskq a Iitosferq.
2. Na podstawie ryc. 111 podaj maksymalna
grubośćskorupy ziemskiej.
3. Na podstawie ryc. 1 12 podaj naZWę dwócl^
płyt Iitosfery, na których Ieżq wyłqcznie
oceany, i dwoch, na których znajdujq się zarÓwno oceany, jak i kontynenty'
1

4. Na podstawie mapy fizycznej świata wymień formy ukształtowania powierzchni
Ziemi, które znajdujq się na zachodnich
krawędziach płyty ameryka ńskiej.

niektr

'uIkany

i trzęsienia ziemi

bmat 10
' tl
ulKany I trzęSlenla ztem|
ulkany

tr

granicy p,|yt litosfery lawa wydobywa się na powierzchnię Ziemi szczellnami
lub
:-edynczymi otworami. NaturaIny otwór w skorupie ziemskiej, stanowiąCy ujściedla
,',y, nazywany jest wulkanem.Z wuIkanow moze wydobywać
się:
awa o roŻnych w,|aściwościach:
_
9ęSta i bardzo lepka, szybko krzepnie, a jej potoki sQ stosUnkowo krÓtkie,
_ rzadka, krzepnie wo|niej i rozlewa
się daleko od miejsca wypływu,
JAZY,

rateriat skaIny (najczęściejjest to zakrzepnięia

|awa) oraz pyty'

Przebieg wydobywania się na powierzchnię produktow wybuchu wulkanu, czyli
pcja, moze byc roiny.
Na świecie najwięcej jest wulkanów, w których gwa,ltowna erupcja Występuje
zmianę ze spokojnym wylewem |awy.Tworzy się wówczas góra w kształCie stozka
'
...lomych stokach (ryc.115). Do takich wuIkanÓw na|ezq Wezuwiusz i Etna we Wo=:h. Wie|e wulkanow znajduje się na dnie oceanÓW bowiem skorupa ziemska jest
- najcieńsza ' Z czasem działalnosc podwodnego wuIkanu moze doprowadzić do
,'/stania wyspy wulkanicznej, tak jak w przypadku wysp hawajskich na pacyfiku

Ziemia iako środowisko życia
Fot. 63. Krater wulkanu na

Hawajach.

Z

niektórych wulkanów wypływa
rzadka, wo|niej krzepnqca |awa,

która roz|ewa się róWnomiernie, pokrywajqc teren o duzej powierzch-

ni. Powstajq płaskie wzniesienia,

przypominajqce tarcze, o bardzo
łagodnych stokach. Wybuchy tych
wu|kanów przebiegajq spokojnie,
a z krateru

oprócz gazów wydobywa

się prawie wyłqcznie |awa.

W Produkty wybuchu wulkanów
W czasie gwa,ltownych erupcji wuIkanu Wypływ |awy poprzedzajq wybuchy gazow:
pary wodnej, tIen ków wę9|a, siarkowodoru, t|en ku siarki i innych ,ktÓrewrazzd robnym
pyłem tworzĄ nad wu|kanem olbrzymiq chmurę. Z komina wu|kanicznego przez
krater wylatujq w powietrze od,lamki skał powstałych zzastygłe) |awy. W czasie wybuchu wuIkanu WyrZUCane sq strzępy lawy, ktore krzepną w powietrzu i spadajq jako tzw.
bomby wu|kaniczne. Wyrzucana jest takze rozpylona |awa w postaci drobinek, ktÓre
po zakrzepnięciu spadajq jako tzw. popioły wu|kaniczne' cazy i pyły wulkaniczne
mogq WZnoSić się na duze wysokości i opadać na tereny bardzo odległe od wuIkanu.
Skrop|ona para wodna w połączeniu z pytami opada w postaci b,lota, ktÓre podobnie
jak gorące popioły i |awa jest przyczynĄ katastrofa|nych zniszczen. Mimo tego W po_
b|izu wuIkanów zlokaIizowane są wioski, a na stokach gor wuIkanicznych znajdują się
po|a uprawne. Jednq Zprzyczyn osied|ania się |udzi w tak niebezpiecznych miejscach
jest to, ze na skałach pochodzenia wuIkanicznego (na tufach wuIkanicznych) tworzq
się bardzo Żyzne g|eby'

Wulkar

Zat

qzrrch n
i

znaczr

jewdn

Mogq o
tastrofal

Ryc. 116. Ognisko
i ośrodektrzęsienia
ztemt.

Pionowo nad ogniskiem trzęsienia zie-

mi, na powierzchni, znajduje się ośrodek

trzęsienia ziemi nazywany epicentrum

_ tu faIe sejsmiczne docierajq najszybciej
i powodujq najsiIniejsze Wstrzqsy.

Fale sejsmiczne
w ognisku trzęsienia

(zwanym hipocentrumf

Skala 1 : 285 000 000

w!
ffi

obszary częstych trzęsień sejsmicznych
obszary umiarkowanej aktywności sejsmicznej

Ważniejsze wuIkany:

*
*

1148

I

I

ł.

czynne w czasach historycznych
wygasle

Ryc. 117. Rozmieszczenie obszarów
sejsmicznych i występowania wulkanów

naZienl'i.


Related documents


geografia gim
bajka bez pustych
agroturystyka
akira moc absolutna deprawuje absolutnie
12 uk ad pokarmowy
wybuchowo py w metali


Related keywords