PDF Archive

Easily share your PDF documents with your contacts, on the Web and Social Networks.

Share a file Manage my documents Convert Recover PDF Search Help Contact



krdawa shahadatkhwaziakan .pdf


Original filename: krdawa-shahadatkhwaziakan.pdf
Author: Islamic State

This PDF 1.5 document has been generated by Microsoft® Word 2016, and has been sent on pdf-archive.com on 14/02/2020 at 17:57, from IP address 185.159.x.x. The current document download page has been viewed 244 times.
File size: 4.5 MB (166 pages).
Privacy: public file




Download original PDF file









Document preview


‫مزگێنیە ڕێنمویی بەخشەكان بۆ ئەنجامدەرانی‬

‫کــــردەوە‬
‫شەهادەتخوازییەكان‬
‫نووسینی‪:‬‬
‫شێخ ئەبی حەسەن فەڵەستینی‬
‫(الله تعالی لێی وەربگرێت)‬

‫باڵوكراوەتەوە لە الیەن كتێبخانەی هیممه‬

‫وهرگێڕانی‪ :‬ئاری عبدالرحمن‬

‫چاپی دووەم‬

‫شەعبان‬

‫ــــــــ ‪ ١٤٣٧‬هـ‬

‫ــــــــ‬

‫پێشەکی وەرگێڕ‬
‫بسم الله الرحمن الرحیم‬
‫الحمد لله القوي املتني‪ ،‬نارص عباده املؤمنني‪ ،‬وهازم أحزاب الكافرين‪ ،‬والصالة‬
‫والسالم عىل قائد املجاهدين محمد وعىل آله وصحبه أجمعني‪ ،‬أما بعد‪:‬‬
‫س شَ ِدي ٌد َو َم َنا ِف ُع لِل َّن ِ‬
‫اس َولِ َي ْعلَ َم اللَّ ُه‬
‫الله تعاىل فەرموویەتی‪َ { :‬وأَن َزلْ َنا الْ َح ِدي َد ِفي ِه بَأْ ٌ‬
‫ِي َعزِي ٌز} [الحديد ‪.]٢٥ -‬‬
‫نُص ُه َو ُر ُسلَ ُه بِالْ َغيْ ِب ِإنَّ اللَّ َه قَو ٌّ‬
‫َمن يَ ُ ُ‬
‫سوپاس و ستایش بۆ الله کە بە فەزڵ و منەتی خۆی ئاسانی کرد ئەم کتێبە‬
‫وەربگێڕدرێت بۆ سەر زمانی کوردی‪ ،‬وە ‪-‬إن شاء الله‪ -‬ببێتە هۆکارێك بۆ‬
‫نەهێشتنی کەلێنی گومان الی خوێنەری ڕاستگۆ و حەقویست دەربارەی کردەوە‬
‫شەهادەتخوازییە موبارەك و پیرۆزەکان‪.‬‬
‫دەربارەی ئەم کتێبەش پێویست ناکات من ڕوونکردنەوە بدەم لەکاتێکدا‬
‫پێشەکیەکانی داهاتوو بەسن کە ڕادەی گرنگی و چێژبەخشی ئەم کتێبە ڕوون‬
‫بکەنەوە‪ ،‬سەبارەت بە دەقی نوورساوەکەی نووسەریش بەڕاستی گەوهەرێکی بە‬
‫نرخ و مەرجانێکی پڕشنگە و ڕووناکاییە بۆ ئەو کەسەی حەقی دەوێت یاخود‬
‫گومان لە دڵیدا هەیە سەبارەت بەم کردەوە کوفر تۆقێنانە‪.‬‬
‫داواکارین لە الله بە بەهەشتی فیردەوس پاداشتی نووسەرەکەی بداتەوە کە‬
‫وتەکانی بە خوێنی خۆی سەملاند‪ ،‬وە داواکارین بیکاتە هۆکارێك بۆ هیدایەتی‬
‫هەرکەسێك کە گومانی هەبێت لەم مەسەلەیە‪ ،‬وە ببێتە هاندەرێك بۆ ئەو کەسانەی‬
‫بەجەرگ و خەمخۆرن بۆ ئەم دینە‪.‬‬
‫(‪)4‬‬

‫داواش لە الله تعاىل دەکەم پاداشتی گشت ئەو موسڵامنە دڵسۆزانەش بداتەوە کە‬
‫یارمەتیان داوم لە وەرگێڕان و ئامادەکردنی ئەم کتێبە‪.‬‬
‫هەروەها لێی داواکارم ئیخالص و نییەتپاکی ببەخشێت بە هەموو الیەکامن و‬
‫کردەوەکامنان لە قیامەت ببنە بەڵگە بەدەستامنەوە و نەبن بە بەڵگە بەسەرمانەوە‪...‬‬
‫اللهم آمین‪.‬‬

‫(‪)٥‬‬

‫پێشەکی چاپی دووەم‬
‫الحمد لله‪ ،‬والصالة والسالم عىل رسول الله‪ ،‬وعىل آله وصحبه ومن وااله أما‬
‫بعد‪:‬‬
‫بەڕاستی کردەوە شەهادهتخوازیەکان بە هەموو شێوازەکانی بریتیە لە چەکێکی‬
‫کوشندەی وێرانکەر کە الله تعاىل موجاهیدانی ڕێگای خۆی ڕێنموویی كردووه بۆ‬
‫ئەو چەکە‪ ،‬کافر و موڕتەدانیش خاوەنی ئەو چەکە نین‪ ،‬وە بەڕاستی دەوڵەتی‬
‫ئیسالمی لە جەنگەکانی سەردەم بە باشرتین شێوە ئەو چەکەی بەکار هێناوە‪ ،‬لە‬
‫ئەنجامدا شار و ناوچهكانی پێ فەتح کرد‪ ،‬وە گیراوەکانی پێ ئازاد کرد‪ ،‬وە‬
‫بەهۆی ئەو چەکە کۆشکی خیالفەتی ئیسالمی دامەزراند‪ ،‬هەروەها بەو چەکەش‬
‫جوولەکە و نەسارا و ڕافیضە و موڕتەدانی تۆقاند‪ ،‬تا وای لێهاتووە بە دووری ڕێی‬
‫یەك مانگ لە تەکبیرهكانی موجاهیدان دەترسن‪.‬‬
‫وە ئەمەی بهردهستت ‪-‬برای خوێنەر‪ -‬توێژینهوهیهكی گرنگ و چەسپاوە‪،‬‬
‫دەربارەی حوکمی ئەم کردەوە شەهادهتخوازیانە و هاندان لەسەری‪ ،‬یەکێك لە‬
‫شێخەکانی دەوڵەتی ئیسالمی نووسیویەتی‪ ،‬شێخی شەهادەتخواز أبو الحسن‬
‫الفلسطيني‪ ،‬کە بە پشتێنه بۆمبڕێژكراوهكهی ئهنجامیدا بەسەر ئەمریکیە‬
‫(الالین) لە باکووری ویالیەتی بەغداد نزیکەی شەش‬
‫خاچپەرستەکان لەناوچەی َّ‬
‫ساڵ پێش ئێستا‪ ،‬الله تعاىل لەڕیزی شەهیدەکان قبوڵی بکات و پاداشتی ئەم‬
‫وتانەی بۆ بەردەوام بکات تا ڕۆژی قیامەت‪.‬‬

‫(‪)6‬‬

‫پێشەکی چاپی یەکەم‬
‫الحمد لله‪ ،‬والصالة والسالم عىل رسول الله‪ ،‬وعىل آله وصحبه ومن وااله أما‬
‫بعد‪:‬‬
‫ئەم پەیـــامە كورتـــه دەربـــارەی بن یـــنەگەری (تأصـــيب) بـــۆ کـــردەوە‬
‫شەهادەتخوازیەکان و شـەرعی بوونیـهتی‪ ،‬شـێ (رحمـه اللـه) نووسـیویەتی بەر‬
‫لەوەی هیجرەت بکات بۆ عێراق‪.‬‬
‫الله تعاىل قەدەری وابوو بۆ ئەم پیاوە کە ئەم دونیایە جێ نەهێڵێت پێش ئەوەی‬
‫بە خوێنی خۆی ئیمزا لەسەر ئەم وتانە بکات‪ ،‬کاتێك کەوتە نێو کەمینێکی‬
‫خاچپەرستان و لەپێشرتیشدا پشتێنە بۆمبڕێژکراوەکەی لێ جیا نەدەبوویەوە‪ ،‬وە‬
‫کاتێک داوای لێکرا تەسلیم بێت خۆی کرد بەناو ئەو کاروانەی کە دەوری‬
‫ئۆتۆمبێلەکەی ئەویان دابوو لە هەموو الیەك‪ ،‬خۆی بەناویاندا تەقاندەوە‪.‬‬
‫ئێمەش وا حیساب دەکەین کە ئەو ڕاستی کرد لەم وتانە و داوا دەکەین لەو‬
‫ني ِر َج ٌال َص َدقُوا َما َعا َه ُدوا اللَّ َه‬
‫کەسانە بێت کە دەربارەیان وتراوە‪ِّ } :‬م َن الْ ُم ْؤ ِم ِن َ‬
‫يال}‪.‬‬
‫ََض نَ ْح َب ُه َو ِم ْن ُهم َّمن يَنتَ ِظ ُر َو َما بَ َّدلُوا تَ ْب ِد ً‬
‫َعلَ ْي ِه فَ ِم ْن ُهم َّمن ق َ ٰ‬
‫جا ئەمە لە خەیاڵ و دڵت ون نەبێت ‪-‬ئەی خۆشەویست‪ -‬لەکاتێکدا تۆ ئەم‬
‫ماددەیە دەخوێنیتەوە‪..‬‬
‫مكتبة الهمة ‪ ١٤٣١‬هـ‬

‫(‪)7‬‬

‫پێشەکی نووسەر‬
‫بسم الله الرحمن الرحيم‬
‫إن الحمد لله‪ ،‬نحمده ونستعينه ونستغفره‪ ،‬ونعوذ بالله من رشور أنفسنا‬
‫وسيئات أعاملنا‪ ،‬من يهده الله فال مضب له ومن يضلب فال هادي له‪ ،‬وأشهد أن ال‬
‫إله إال الله وحده ال رشيك له‪ ،‬وأشهد أن محمدا عبده ورسوله‪.‬‬
‫أما بعد‪:‬‬
‫ِف َسبِيبِ اللَّ ِه أَ ْم َواتٌ بَ ْب أَ ْح َيا ٌء‬
‫الله تعاىل فەرموویەتی‪َ { :‬و َال تَقُولُوا لِ َمن يُ ْقتَ ُب ِ‬
‫َولَٰ ِ‬
‫كن َّال ت َشْ ُع ُرونَ } [البقرة ‪]١٥4 :‬‬
‫واتە‪ :‬مەڵێن بەو کەسانهی کە لەپێناو الله دەکوژرێن مردوون‪ ،‬بەڵکو زیندوون‬
‫بەاڵم ئێوە هەستی پێ ناکەن‪.‬‬
‫ْشي نَف َْس ُه ابْ ِت َغا َء َم ْر َض ِ‬
‫هەروەها فەرموویەتی‪َ { :‬و ِم َن ال َّن ِ‬
‫ات اللَّ ِه َواللَّ ُه‬
‫اس َمن يَ ْ ِ‬
‫َر ُء ٌ‬
‫وف بِالْ ِع َبا ِد} [البقرة ؛ ‪]٢٠7‬‬
‫واتە‪ :‬ههندێ خهڵکیش ههن (پێ هوانهی ئهوانهی باسکران) خۆیان دهفرۆشن بۆ‬
‫بهدهستهێنانی ڕهزامهندی الله‪ ،‬خوای گهورهش بهسۆزو میهرهبانه بهرامبهر‬
‫بهرامبهر ئهو جۆره بهندانهی‪.‬‬
‫شێخی ئیسالم ئینب تهیمیه ‪ ‬فەرموویەتی‪( :‬موسلیم لە سەحیحەکەی خۆیدا لە‬
‫پێغەمبەرەوە ‪ ‬چیڕۆکی هاوەاڵنی ئوخدود(چاڵەکان) ڕیوایەت دەکات تیایدا‬
‫هاتووە‪( :‬مێرمنداڵەکە فەرمانی بە کوشتنی نەفسی خۆی کرد لەپێناو بەرژەوەندی‬
‫(‪)8‬‬

‫دهركهوتن و سەرکەوتنی دین)‪ ،‬لەبەر ئەمەش چوار پێشەواکە بە جائیزیان داناوه‬
‫کە موسڵامن خۆی بکات بەناو ڕیزی کافران‪ ،‬ئەگەرچی گومانیشی زاڵ بێت‬
‫بەوەی کە دەیکوژن؛ ئەگەر هاتوو لەمەدا بەرژەوەندیێكی بۆ موسڵامنان تێدابێت‪،‬‬
‫ئێمەش وتەمان لەسەر ئەو بابەتە درێژکردۆتەوە لە شوێنێکی تر‪ ،‬جا ئەگەر پیاو‬
‫ئەو شتە بکات کە بڕوای وابێت دەکوژرێت لەپێناو بەرژەوەندی جیهاد‪ ،‬سەرەڕای‬
‫ئەوەی کوشتنی نەفسی خۆی گەورەترە لەکوشتنی غەیری خۆی؛ ئهمه ئهوهیه کە‬
‫دەبێتە هۆی کوشتنی غەیری خۆی لەپێناو بەرژەوەندی دین کە بەدەست نایەت‬
‫تەنها بەو شتە نەبێت‪ ،‬هەروەها بەرپەرچدانەوەی زیانی دوژمنی شێوێنەر و‬
‫تێكدەری دین و دونیا کە بەرپەرچ نادرێتەوە و تێك ناشکێرنێت تەنها بەمه‬
‫نهبێت‪ ،‬ئەوە لهپێشرته) وتەكەی كۆتایی هات‪.‬‬
‫لە سەردەمی ئێمەشدا قسەکردن نوێ بۆتەوە لەسەر جۆرێكی نوێ و داهێرناو‬
‫لە کردەوەی جیهادیی‪ ،‬کە ئەویش بریتیە لەو کردەوەیەی نارساوە بە‬
‫(االستشهادي) "کردەوەی شەهادەتخوازی" الی ئەوانەی بە حەاڵڵی دەزانن‪ ،‬وە‬
‫(االنتحاري) "خۆکوشنت" الی ئەو کەسانەی بە حهرام و قەدەغەی دەزانن‪،‬‬
‫خەڵکیش لەبارەیەوە ڕاجیاییان تێکەوتووە لەنێوان بە حەاڵڵزان و بە حەڕامزان‪،‬‬
‫مشتومڕیش زۆر بوو دەربارەی مەشڕوعیەت و شەرعی بوونی‪ ،‬تا وای لێهات‬
‫کەناڵە ئاسامنیەکان و هۆیەکانی ڕاگەیاندن و کۆبوونەوە گەورە نێودەوڵەتیەکان و‬
‫بنکەکانی دەوڵەتە گەورەکانیش باسی دەکەن‪ ،‬هەمووشیان پرسیار دەکەن‬
‫دەربارەی نهێنی ئەم جۆرە جەنگ و قیتالە‪ ،‬کە وایان لێهاتووە بە (ئیرهاب) تیرۆر‬
‫ناوی دەبەن‪ ،‬ئەمەش وەك گەشبینییەك بەهۆی ئەوەی دەیبینن لە قەبارەی ئەو‬
‫ترس و تۆقینەی كە ئەم جۆرە لە كاری جیهادیی بووەتە هۆكارەكەی!!‬
‫(‪)9‬‬

‫جا کردەوەیەك کە کۆبوونەوەکانی کوفر و یانەکانیان بە بەردەوامی باسی بکەن‪،‬‬
‫وه کوفر قەت ڕق لێ هەڵسان و سوتانی بەرامبەر بەم کردەوەیە ناشارێتەوە‪ ،‬بە‬
‫بەردەوامیش دەناڵێنێ بەدەست ئەو کەسانەی کە لێی دەدەن ئەوانەی کە ژیانی‬
‫دونیا بەجێ دەهێڵن بەبێ هیچ لێپرسینەوە و سزایەک‪ ،‬جێ پەنجەکانیشیان ڕوون‬
‫و ئاشکرایە بۆ بینەران‪ ،‬بەرکەوتنە ترسناکەکانیشیان لەناو جهرگهی ڕووداوەکان‬
‫دەمێنێتەوە‪ ،‬چەکێک دادهنێت کە گورزەکەی كهمرت نیه لەهەر جۆرە چەکێک لە‬
‫چەکەکانی تر‪.‬‬
‫ئەویش بریتیە لە چەکی ترس و تۆقین کە عەقڵی ژوورەکانی ئۆپەراسیۆن و‬
‫دامەزراوەکانی هەواڵگری بردووە و شێواندوویەتی‪ ،‬هەروەها عەقڵی بەکرێ‬
‫گیراوە نهێنیەکانیش‪ ،‬بۆیه تەکنەلۆجیاکانیان هیچ سودێکی پێ نەگەیاندن‪.‬‬
‫جا کردەوەیەکی وەك ئەمە پێویستە لەسەر موسڵامن کە گرنگی پێ بدات‪،‬‬
‫هەروەها گەڕان و لێکۆڵینەوەی بۆ ئەنجام بدات‪ ،‬مەبەستی گەیشنت بە حوكمی‬
‫الله لەبارەیەوە ‪ ،‬هەروەها بۆ ئەوەی خۆی بە دوور بگرێت لە کردەوە ئەنجامدان‬
‫بەبێ بەڵگە و ڕوون کردنەوە‪.‬‬

‫(‪)١٠‬‬

‫شێوازی توێژینەوەكە‬
‫‪ .١‬وێنەکانی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪.‬‬
‫‪ .٢‬ڕۆشنکردنەوەی هۆکارەکان لە وێنەکانی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪.‬‬
‫‪ .٣‬ڕوونکردنەوە لەسەر هۆکارەکان لە وێنەکانی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪.‬‬
‫‪ .4‬پوختەکردنەوەی هۆکارەکانی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪.‬‬
‫‪ .٥‬چەسپاندنی قیاسكردنی بابهتی ئینغیامس به بەیەكداچوون (إلتحام) لهسهر‬
‫بابهتی ئینغیامس بە بۆمبڕێژ کردن (تفخي ) ‪.١‬‬

‫‪ .١‬تفخی ‪ :‬مانایەکی نزیکە لە بۆمبڕێژکردن و پەیوەستە پێیەوە‪ ،‬زۆرینەی کات لەگەڵ ئۆتۆمبێلی‬
‫بۆمبڕێژکراو بەکار دەهێرنێت‪.‬‬
‫(‪)١١‬‬

‫بەشی یەکەم‬
‫وێنەی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‬
‫قسەکردن لهسهر کردەوە شەهادەتخوازیەکان ژمارەیەك وێنەی لێ دەبێتەوە‪،‬‬
‫تیایدایە کە کراوە بووە بۆ گەڕان و لێکۆڵینەوە الی سەلەفی ئوممەت و پێشینان لە‬
‫زانایان‪ ،‬وە هەیانە کە لەناکاو و تازە داهاتووە‪ ،‬کە گەڕان لەم بابەتەدا هاتۆتە‬
‫کایەوە لەسەر سفرەکانی عیلم و کۆڕ و دانیشتنەکانی فیقه لەسەردەمی ئێمە‪،‬‬
‫بەتایبەت دوای دەرکەوتنی تەکنەلۆژیای نوێ‪ ،‬هەروەها دەرکەوتنی وەکو‬
‫دەمارێك بۆ جەنگی پێشکەوتوو‪.‬‬
‫بەاڵم ئەو کردەوانە لە بن ینەدا دەگەڕێتەوە بۆ وەسف و سیفەتێکی هاوبەش كه‬
‫بریتیە لە (خۆخستنه ناو دوژمن ‪ -‬اإلنغامس) وە هەر بەو ناوەش نارساوە الی‬
‫زانایان وەکو نەخشەیەک بۆ مەسەلەکە و هێامیهك بۆی‪ ،‬ڕاستیەتی و حەقیقەتی‬
‫ئەم ئینغیامس کردنەش‪( :‬ئەوەیە کە موسڵامنێك یاخود کۆمەڵێكی کەم خۆیان بکەن‬
‫بەناو دوژمنێکی زۆر له کافران)‪.‬‬
‫ئەم حەقیقەتەش خۆی بە ژمارەیەک وەسف داپۆشیوە‪ ،‬کە چەند وێنەیەکی بە‬
‫خەیاڵدا هاتووی جیاوازی دەرخست‪ ،‬بەاڵم ئەو وێنانە هیچ جیاوازیەکی‬
‫گەوهەری و بن ینەیی لەخۆناگرن‪ ،‬جا هەندێك لەوانەی کە سەیری شێوازەکانی‬
‫مەسەلەکەیان کرد وا گومانیان برد کە هەندێك جیاوازی حەقیقی ڕاستەقینە‬
‫لەخۆدەگرێت‪ ،‬کە بابەتەکەش بەو شێوەیە نیە چونکە کۆبوونەوەی ژمارەیەک لە‬
‫هۆکارەکان لەنێو یەك مەسەلە شتێکی زانراو و بیرناوە‪ ،‬ئەگەرچی ئەو هۆکارانە‬

‫(‪)١٢‬‬

‫کاریگەری لەسەر حوکمەکە بکەن یاخود نا‪ ،‬خۆگرتوو(قارصة) بن یاخود پەل‬
‫هاوێشتوو(متعدية) بن‪.‬‬
‫وە کاتێک بە چاکی سەرنجی دەدرێت‪ ،‬دەکرێت کە جیاوازی بکەین لەنێوان‬
‫دوو شێوازی بن ینەیی لە مەسەلەی ئینغیامس (کردەوە شەهادەتخوازیەکان) ‪:‬‬
‫شێوازی یەکەم ئینغیامس كردن بە شەڕکردن و بهیهكداچوون (اإلنغامس‬
‫باإللتحام) ‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامنی موجاهید ئینغیامس بكات‪ ،‬یاخود کۆمەڵێکی کەم‬
‫لە موجاهیدان ئینغیامس بكهن بۆ ناو دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی زیانگەیاندن‬
‫پێی‪ ،‬وە بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکی ڕاجح(واتە زاڵ بێت بەسەر زیان)‪ ،‬وە‬
‫داواکردنی شەهادەت(شەهیدبوون)‪ ،‬لەگەڵ زاڵبوونی گومان یاخود دڵنیابوون‬
‫لهوهی دهمرێت لەپێناو الله‪ ،‬بەهۆی کوژران بەدەستی دوژمن‪.‬‬
‫شێوازی دووەم ئینغیامس كردن بە بۆمبڕێژکردن و تەفخی (اإلنغامس بالتلغيم‬
‫والتفخي ) ‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامنی موجاهید دزه بكات‪ ،‬یاخود کۆمەڵێکی کەم لە‬
‫موجاهیدان دزە بکەن بۆ ناو دوژمنێکی زۆر‪ ، ،‬بە مەبەستی زیانگەیاندن پێی‪ ،‬وە‬
‫بەدەست هێنانی بەرژەوەندیەکی زاڵ‪ ،‬وە داواکردنی شەهادەت(شەهیدبوون)‪،‬‬
‫لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی دهمرێت لەپێناو الله‪ ،‬کە خۆی دەست پێبکات بە‬
‫تەقاندنەوەی پشتێنە بۆمبڕێژکراوەکەی کە لەخۆی بەستووە‪ ،‬یاخود ئۆتۆمبێلێك‬
‫یاخود کەشتیەک یاخود فڕۆکەکی بۆمبڕێژکراو یان نا‪ ،‬یاخود جگە لەوانەش لە‬
‫هۆیە نوێیهكانی گورز وهشاندن‪.‬‬
‫ئەوەش ڕوونە کە شێوازی یەکەم مەبەستی قسەکانی زانایانە‪ ،‬بەڵگەهێنانەوەش‬
‫بەو شێوازە و هاوشێوە کردنی لەسەر ڕۆیشتووە‪ ،‬بەاڵم شێوازی دووەم شێوازێکی‬
‫(‪)١٣‬‬

‫لەناکاوی تازه داهاتووە لە ڕووکەشدا‪ ،‬پێویستی بە وردەکاری و سەرنجی زیاترە‬
‫بۆ ئەوەی بەشی خۆی لە حوکمە شەرعیەکەی پێ بدرێت‪ ،‬وە بۆ وردهكاری و‬
‫درێژهی زیاتر هەڵدەستین بە خستنەڕووی ڕوونکردنەوە بەو شێوەیەی خوارەوە‪:‬‬
‫أ‪ -‬شێوازی یەکەم؛ ئینغیامس کردن بە بهیهكداچوون (اإلنغامس بااللتحام) ئەم‬
‫وێنانەی خوارەوەی لێ دەبنەوە‪:‬‬
‫‪ .١‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزه بكهنه نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی گورز وهشاندن لێی (بقصد النكاية فيه)‪ ،‬لەگەڵ‬
‫زاڵبوونی گومان بهوهی كه دهمرێت لە پێناو الله بە کوژران بەدەستی دوژمن‪.‬‬
‫‪ .٢‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکی السەنگ و زاڵ‪،‬‬

‫لەگەڵ زاڵبوونی گومان بهوهی كه دهمرێت لەپێناو الله بە کوژران بەدەستی‬
‫دوژمن‪.‬‬
‫‪ .٣‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی داواکردنی شەهیدبوون‪ ،‬لەگەڵ زاڵبوونی گومان‬
‫بهوهی كه دهمرێت لەپێناو الله بە کوژران بەدەستی دوژمن‪.‬‬
‫‪ .4‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بەمەبەستی گورز وهشاندن لێی‪ ،‬لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی كه‬
‫دهمرێت لەپێناو الله بە کوژران بە دەستی دوژمن‪.‬‬

‫(‪)١4‬‬

‫‪ .٥‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی بە دەستهێنانی بەرژەوەندیەکی السەنگ‪ ،‬لەگەڵ‬
‫دڵنیابوون لهوهی كه دهمرێت لە پێناو الله بە کوژران بەدەستی دوژمن‪.‬‬
‫‪ .6‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی گهیشنت به شههادهت‪ ،‬لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی كه‬
‫دهمرێت لە پێناو الله بە کوژران بەدەستی دوژمن‪.‬‬
‫جا ئەمە شەش شێواز بوون‪ ،‬مەبەست لە ڕوونکردنەوەیان و درێژکردنەوەیان‬
‫بریتیە لە شیکارکردنی وەسفەکانی مەسەلەکە‪ ،‬بۆ وەستان لەسەر هۆکارەکانی‬
‫پەیوەست بە ئەسڵ و بن ینەکەی‪ ،‬ئەگەرچی لەوانەیە کە وەسفی تر بۆ مەسەلەکە‬
‫هەبێت بەاڵم دەبنە لق وپۆپ و لەو وەسفانە دەبنەوە کە باسامن کرد‪ ،‬جا پێویست‬
‫بە باسکردنی ناکات ئەگەر هاتوو بن ینەیەکی لەگەڵ بوو بۆ ئەوەی پێیەوە‬
‫پەیوەست بکرێت‪.‬‬
‫ب‪ -‬شێوازی دووەم (ئینعیامس كردن بە بۆمبڕێژکردن)‪ :‬ئەمەش سێ وێنەی لێ‬
‫دەبێتەوە‪:‬‬
‫‪ .١‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی گورز وهشاندن لێی‪ ،‬لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی كه‬
‫دهمرێت لەپێناو الله‪ ،‬وهك ئهوهی لەخۆیەوە دەست پێ بکات بە تەقاندنەوەی‬
‫پشتێنە بۆمبڕێژکراوەکەی کە بهستویهتی‪ ،‬یاخود ئۆتۆمبێلێک یاخود کەشتییەک‬
‫یاخود فڕۆکەیەکی بۆمبڕێژکراو بێت یان نا‪ ،‬یاخود جگە لەوانەش لە هۆکارە‬
‫نوێیهكانی گورز لێدان‪.‬‬
‫(‪)١٥‬‬

‫‪ .٢‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی بەدەست هێنانی بەرژەوەندیەکی السەنگ(زاڵ)‪،‬‬

‫لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی كه دهمرێت لەپێناو الله‪ ،‬لەخۆیەوە دەست پێ بکات بە‬
‫تەقاندنەوەی پشتێنە بۆمبڕێژکراوەکەی کە بهستویهتی‪ ،‬یاخود ئۆتۆمبێلێک یاخود‬
‫کەشتییەک یاخود فڕۆکەیەکی بۆمبڕێژکراو بێت یان نا‪ ،‬یاخود جگە لەوانەش لە‬
‫هۆکارە نوێیهكانی گورز لێدان‪.‬‬
‫‪ .٣‬موسڵامنی موجاهید یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان دزە بکەنە نێو‬
‫دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی داواکردنی شەهیدبوون‪ ،‬لەگەڵ دڵنیابوون لهوهی كه‬
‫دهمرێت لەپێناو الله‪ ،‬کە لەخۆیەوە دەست پێ بکات بە تەقاندنەوەی پشتێنە‬
‫بۆمبڕێژکراوەکەی کە بهستویهتی‪ ،‬یاخود ئۆتۆمبێلێک یاخود کەشتییەک یاخود‬
‫فڕۆکەیەکی بۆمبڕێژکراو بێت یان نا‪ ،‬یاخود جگە لەوانەش لە هۆکارە نوێیهكانی‬
‫گورز لێدان‪.‬‬
‫تێبینی‪ :‬ئەو وێنەو شێوازانەی کە لە هەردوو مەسەلەکەدا باسکراون تەنها لەوەدا‬
‫کورت نابنەوە‪ ،‬بەڵکو دەکرێت شێوازی تریش هەبێت بە کۆکردنەوە لەنێوان‬
‫وەسفەکان‪ ،‬ئەو شێوازە باسکراوانەش کەمرتین ئەو هۆکارانەی کە وێنا دەکرێن‬
‫لە مەسەلەکە لەخۆی گرتووە بە مەبەستی درێژەدان بە لێکۆڵینەوە لەسەریان‪.‬‬

‫(‪)١6‬‬

‫بەشی دووەم‬
‫ئەو هۆکارانەی ‪ ١‬کە پەیوەسنت بە نۆ شێوازەکە (وێنەکانی هەردوو مەسەلەکە)‬

‫دوای شیکارکردنی شێوازەکان‪ ،‬ئەو هۆکارانە ڕوون دەکەینەوە کە شێوازەکانی‬
‫پێشوو لەخۆدەگرن کە بریتيني لە نۆ هۆکار‪:‬‬
‫‪ .١‬دزە کردنە نێو دوژمن (االنغامس ِف العدو)‬
‫‪ .٢‬مەبەستی گورز وهشاندن لێی (قصد النكاية فيه)‬
‫‪ .٣‬داواکردنی بەرژەوەندیەکی زاڵ (طلب مصلحة راجحة)‬
‫‪ .4‬داواکردنی شەهیدبوون (طلب الشهادة)‬
‫‪ .٥‬زاڵبوونی گومان بهوهی دهمرێت (غلبة الظن باملوت)‬
‫‪ .6‬دڵنیابوون لهوهی كه دهمرێت (اليقني باملوت)‬
‫‪ .7‬بوونە هۆکار لە کوشتنی نەفس (التسبب بقتب النفس)‬
‫‪ .8‬ڕاستەوخۆ بوون به هۆكار له كوشتنی نهفس (املبارشة بقتب النفس)‬
‫‪ .9‬لە پێناو الله (ِف سبيب الله)‬
‫جــا بــۆ توێژینــهوه لە شــەرعیەتی ئــهم كردهوانــه پێویســتە لێکــۆڵینەوە بکرێــت لە‬
‫هۆکارەکــانی پێشــوو (ئەو وەســفانەی کە پەیوهســنت بە حەقیقەتــی ئینغــیامس "دزە‬
‫کردن")‪ ،‬هەروەها ڕوونکردنەوەی حەقیقەتە شەرعیەکەی و بن ینەکانی‪.‬‬
‫‪ .١‬هۆکار لێرەدا وەرگیراوە لە وشەی "مناط" کە الی بن ینە زانەکان بریتیە لە هۆکار یاخود عیللەتێـك‬
‫بۆ حوکمدان بەسەر بابەتێکی دیاریکراو‪.‬‬
‫(‪)١7‬‬

‫بەشی سێیەم‬
‫ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانی شێوازەکان لە کردەوەکان‬
‫‪ .١‬هۆکاری یەکەم‪ :‬دزە کردنە نێو دوژمن (االنغامس ِف العدو)‪.‬‬
‫کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪ ،‬یاخود کردەوە فیداییەکان‪ ،‬بریتیە لە جۆرێك لە‬
‫کردەوەکان کە کەسێک یان چەند کەسێک پێی هەڵدەسنت دژی دوژمنێک کە‬
‫ژمارە و کەرەستەیان لەوان زیاترە‪ ،‬ههرچهنده ئەوانەی پێشڕەوی دەکەن بۆ‬
‫ئەنجامدانی ئەو کردەوانە پێشوەختە دەزانن کە سەرەنجامیان یەک شتە (ئەویش‬
‫بریتیە لە مردن)‪ ،‬جا هەر ئەم شتەشە کە یەقینیان پێی هەیە یاخود گومانیان‬
‫زاڵبووە پێی‪.‬‬
‫جا زۆرترین شێوازیش کە لە سەردەمی ئێستاماندا بەکار دەهێرنێت بۆ کردەوە‬
‫شەهادەتخوازیەکان‪ ،‬بریتیە لە بۆمبڕێژکردنی جەستە یان ئۆتۆمبێب یان جانتا‪ ،‬وە‬
‫چوونە نێو گردبوونەوەکانی دوژمن بەو شتانەوە‪ ،‬یان ناوچه چااڵك و‬
‫زیندهییهكانی‪ ،‬وە بهرژهوهندییه گرنگهكانی‪ ،‬ئینجا تەقاندنەوەی لە کات و شوێنی‬
‫گونجاو‪ ،‬کە بەهۆی ئەمەوە زۆرترین قوربانی یاخود زەرەر و زیان لە ڕیزهكانی‬
‫دوژمن بخاتهوه‪ ،‬بە سەرنجدانی ئامرازی لەناکاوی و قواڵیی داخب بوون‪ ،‬جا بە‬
‫رسوشتی حاڵ ئەنجامدەری کردەوەکە یەکەمینی کوژراوەکانە‪ ،‬چونکە زۆربەی‬
‫کات ئەو نزیکرتینیانە لە مادده تهقهمهنیهكه‪.‬‬
‫هەروەها شێوازێکی تر هەیە‪ ،‬ئەوەیە کە موجاهیدی چەکدار ههڵبكوتێته سهر‬
‫سهنگهرهكانی دوژمن‪ ،‬یاخود ناوچەکانی کۆبوونەوەی‪ ،‬وە لە نزیکەوە تەقەیان لێ‬
‫بکات‪ ،‬هاوكات ئەو پێشرت چووەتە نێو ئەو کردەوەیه ههر له بنهڕهتدا بیری لە‬
‫(‪)١8‬‬

‫دەرچوون نەکردۆتەوە‪ ،‬وە هیچ پالنێکی دانەناوە بۆ گەڕانەوە‪ ،‬چونکە ئامانجەکەی‬
‫یەک شتە ئەویش ئەوەیە کە زۆرترین ژمارە لە کوژراو بنێتەوە لە ڕیزەکانی‬
‫دوژمن‪ ،‬وە بەدڵنیاییهوه مبرێت‪ ،‬ئەمەیە شێوازی ئهو کردەوە شەهادەتخوازیانهی‬
‫كه لەم سەردەمەدا بەکار دەهێرنێت‪.‬‬
‫حەقیقەتی ههڵكوتان (االقتحام) بریتیە لە ڕوو بەڕووبوونەوەی دوژمنێکی زۆر بە‬
‫کەمینەیەک (تاکێك یان کۆمەڵێك)‪ ،‬خەیاڵی ئەوە ناکات کە ڕزگاری ببێت لە‬
‫تیاچوونێكی ڕاستەقینە و بەدیهاتوو‪ ،‬چ جای ئەوەی سەرکەوتنێکی تەواو‬
‫بەدەست بهێنێت به ڕیشهكێشكردنی شكۆ و هێزی دوژمنهكه‪ ،‬وه توێژینهوه له‬
‫بەڵگەکانی ئەم ئینغیامسه و ههڵكوتانیش بەدرێژی و بهوردی دێت لە دواییدا‪.‬‬
‫‪ .٢‬هۆکاری دووەم‪ :‬مەبەستی گورز وهشاندن له دوژمن (قصد النكاية ِف العدو)‪.‬‬
‫اْلَذَى َوق ََال بن ِسي َد ْه‬
‫ِف ْ‬
‫ئینب حەجەر لە فتح الباري دهڵێت‪َ « :‬و َم ْعنَا ُه الْ ُمبَال َغة ِ‬
‫اب ِم ْن ُه»‪.‬‬
‫نَ َكأَ الْ َع ُد ُّو نِكَايَ ًة أَ َص َ‬
‫واتە‪ :‬ماناکەی بریتیە لە موبالەغە و زیادەڕەوی لە زیان گەیاندن‪ ،‬هەروەها ابن‬
‫سيده دهڵێت‪ :‬گورزێكی دا له دوژمنهكهی واتە پێکای و زیانی پێگهیاند‪.‬‬
‫هەروەها لە عون املعبود هاتووە‪« :‬وِف النهاية یقال نكيت ِف العدو‪ ،‬أنيك؛ نكاية‬
‫اح َوالْ َقتْ َب فَ َو َه ُنوا لِ َذلِ َك»‪.‬‬
‫فأنا ناك إِذَا أَك َ ْ‬
‫َْثتُ ِفي ِه ُم الْ ِج َر َ‬
‫جا گورز لێدان (النكاية) داواکراوێکی شەرعییە لە بن ینەکانی جیهادی فەرمان‬
‫پێکراو‪ ،‬بۆ کوشتنی کافران‪ ،‬وە بەرپەرچدانەوە و تێکشکاندنیان و تۆقاندنیان و‬
‫داخ و حەرسەت پێدانیان‪ ،‬هەروەها گەیاندنی ئازار و زیان پێیان‪.‬‬
‫(‪)١9‬‬

‫ني َوا ْغل ْ‬
‫ُظ َعلَيْ ِه ْم‬
‫الله تعاىل دهفهرموێت‪{ :‬يَا أَيُّ َها ال َّنب ُِّي َجا ِه ِد الْ ُكفَّا َر َوالْ ُم َنا ِف ِق َ‬
‫ي} [التوبة‪]7٣ :‬‬
‫س الْ َم ِص ُ‬
‫َو َمأْ َوا ُه ْم َج َه َّن ُم َو ِبئْ َ‬
‫واتە‪ :‬ئەی پەیامبەر‪ ،‬جیهادی کافر و مونافیقان بکەو توند و تیژ بە بەرامبەریان‪،‬‬
‫ماڵ و شوێنی مانەوەشیان دۆزهخه و خراپرتین سەرەنجام و کۆتاییە‪.‬‬
‫نُصكُ ْم َعلَ ْي ِه ْم‬
‫هەروەها دهفهرموێت‪{ :‬قَاتِلُو ُه ْم يُ َع ِّذبْ ُه ُم اللَّ ُه ِبأَيْ ِدي ُك ْم َويُ ْخ ِز ِه ْم َويَ ُ ْ‬
‫ني} [التوبة‪]١4 :‬‬
‫َويَشْ ِف ُص ُدو َر قَ ْوم ُّم ْؤ ِم ِن َ‬
‫واتە‪ :‬بجەنگن لەدژیان‪ ،‬الله تعاىل بە دەستی ئێوە سزاو ئەشکەنجەیان دەدات و‬
‫سەرشۆڕ و ڕیسوایان دەکات و ئێوەش سەردەخات بەسەریاندا و شیفای دڵی‬
‫گەلی ئیامنداران دەدات‪.‬‬
‫استَطَ ْعتُم ِّمن قُ َّوة َو ِمن ِّربَ ِ‬
‫اط الْ َخيْبِ تُ ْر ِهبُو َن‬
‫هەروەها فەرموویەتی‪َ { :‬وأَ ِع ُّدوا لَ ُهم َّما ْ‬
‫ِب ِه َع ُد َّو اللَّ ِه َو َع ُد َّوكُ ْم} [اْلنفال‪]6٠ :‬‬
‫واتە‪ :‬ههرچی له تواناتاندا ههیه بۆ بههێزکردنی سوپای ئیسالم بیخهنه گهڕو‬
‫ئامادهیی بکهن له ئامادهکردنی ههموو جۆره ئهسپ و (هۆکانی تری گواستنهوه)‬
‫کهمتهرخهمی مهکهن تا دوژمنانی الله و دوژمنانی خۆتانی پێ چاوترسێن بکهن‪.‬‬
‫ڕووی دەاللەت و بەڵگەش لەم ئایەتانە‪ :‬ئەوەیە کە الله تعاىل فەرمانی بە جیهادی‬
‫کافران کردووە‪ ،‬هەروەها کوشتنیان و توندوتیژی بەرامبەریان‪ ،‬هەروەها‬
‫ئەشکەنجەدانیان و تۆقاندنیان‪ ،‬هەموو ئەمانەش لە ماناکانی گورز لێدانه کە‬
‫مەبەست لێی گەیاندنی ئازار و زیانە بە دوژمن‪.‬‬

‫(‪)٢٠‬‬

‫جا گورز لێدان لە شەرعدا فەرمانی پێکراوە‪ ،‬كه له مەبەستەکانی جیهاد و‬
‫ئامانجەکانیهتی‪ ،‬ئەم داواکراوە شەرعیەش بەدی هاتووە و بوونی هەیە لە‬
‫شێوازی ڕوونكراوهی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪.‬‬
‫لە شهرعیشدا هیچ دەقێك نەهاتووە کە ئەم گورز لێدانه مەرجدار بکات بە‬
‫مەرجێك‪ ،‬یاخود وەستێرناو بێت لەسەر سنوورێک‪ ،‬تەنها ئەوە نەبێت کە هاتووە‬
‫لەبارەی نەهی کردن لە وێنهكانی گورز لێدانی (النكاية) قهدهغهكراو لە شەرعدا‪،‬‬
‫وەکو کوشتنی ژن و منداڵ و پیر‪ ،‬جا ئەم نەهی کردنە بۆ منوونهیهكی تەسک و‬
‫سنوورداركراوه‪ ،‬ئەگەر هاتوو بە مەبەست نەکوژرێن و لە یەکرت جیا بکرێنەوە‪،‬‬
‫ئەگەرنا شەرع ڕێگەی بە کوشتنیان داوە هەروەك لە فەرموودەی الصعب بن‬
‫الجثامة هاتووە [کە دواتر باسی دەکرێت]‪ ،‬لەحاڵەتێک گەر هاتوو پێویستیەکی‬
‫شەرعی یان بەرژەوەندیەکی زاڵ بەدەست بێت لە زیادەڕەوی و موبالەغەکردن له‬
‫گورز لێدان‪ ،‬وەکو بهسهردادانیان لە کاتی شەو‪ ،‬و سوتاندن‪ ،‬و ژەهراویکردن‪ ،‬و‬
‫ڕووخاندن‪ ،‬له حاڵی توانا نهبوون بۆ جیاكردنهوه‪ ،‬لەئەنجامدا بەرژەوەندی‬
‫بەدەستهاتوو لە گورز لێدان پێش دەخرێت و السەنگ و زاڵ دەبێت بەسەر‬
‫بەرژەوەندی هێشتنەوەی ئافرەت و منداڵ و پیرەکان‪.‬‬
‫لەبەر ئەوەش گورز لێدانی شەرعی فەرمانپێکراو مەرجدار نیە و سنووردار‬
‫نەکراوە‪ ،‬ئەم گورز لێدانهش بەپێی توانا و بەردەست بوون وەدەست دێت‪ ،‬لە‬
‫هۆکارەکان و ئامێرەکان و کەرەستەکان‪ ،‬ئەمەش لەسەر بن ینەی بەناوبانگ‬
‫بونیات دەنرێت‪( :‬ما ال يتم املأمور إال به فهو مأمور به) واتە‪ :‬ئەگەر فەرمانپێکراو‬
‫تەواو نەبێت و بهجێ نهیهت تەنها بەهۆی شتێكهوه نهبێت ئەوا ئەو شتە فەرمانی‬
‫پێکراوە‪.‬‬
‫(‪)٢١‬‬

‫لەگەڵ سەرنجدانی ئەوەی کە هەڵسان بە واجبی گورز لێدانی فەرمانپێکراو‪،‬‬
‫شەرع هانی لەسەر داوە کە موسڵامن هەڵسێت بە بەخشینی بەنرخرتین شت کە‬
‫هەیەتی‪ ،‬ئەگەرچی ئەمە ببێتە هۆی لەناوچوونی نەفس و ماڵ و سامانیش لەپێناو‬
‫الله‪ ،‬ههرچهنده پاراستنیان لەو شتە گرنگ و زەرورانەیە کە شەریعهت هاتووە بۆ‬
‫پاراستنی‪.‬‬
‫هەروەها بۆ دهرخستنی کاریگەری ئەم هۆکارە لەسەر جەخت کردنەوە لە‬
‫شەرعیبوونی کردەوە شەهادەتخوازیەکان ئەم پرسیارە دەکەین‪ :‬ئایا ڕۆڵی کردەوە‬
‫شەهادەتخوازیەکان چییه لە هەڵسان بە واجبی گورز وهشاندن و بەدیهێنانی لە‬
‫واقیعدا؟‬
‫وەاڵم‪ :‬وەاڵمەکە جـــێ دێڵـــین بـــۆ خـــاوهن ئهزموونـــهكان لە ئەهلـــی جیهـــاد‪:‬‬
‫(گواسرتاوەتەوە لە پێگەی قەوقازی ئەلکرتۆنی)‪:‬‬
‫«سەبارەت بە کاریگەریەکەی لەسەر دوژمن‪ ،‬ئەوا ئێمە ‪ -‬بەگوێرەی واقیعێك کە‬
‫تیایدا دەژین و هەستی پێدەکەین ‪ -‬بینیومانە کە کاریگەرییەکەی گەورەیە لەسەر‬
‫دوژمن‪ ،‬بەڵکو هیچ جۆرێك لە کردەوەکان بوونی نیە کە ترسەکەی گەورەتر بێت‬
‫لە دڵیان لەم جۆرە کردەوانە‪.‬‬
‫وە بە هۆکارەکانی ‪ -‬کردەوە شەهادەتخوازیەکان ‪ -‬خۆیان دوور خستۆتەوە لە‬
‫تێکەاڵو بوونی خەڵك‪ ،‬هەروەها لە الوازکردنیان و زەوت کردنیان‪ ،‬وه له‬
‫ههتكردنی ناموسیان‪ ،‬ئەمەش لە ترسی ئەم کردەوانە‪.‬‬

‫(‪)٢٢‬‬

‫بەڵکو چااڵکی هێزەکانیان کورت بۆتەوە لەسەر ئاشکراکردنی کردەوەی لەم‬
‫شێوەیە پێش ڕوودانی‪ ،‬بۆیەش سەرقاڵ بوون بەمە و وازیان لە غەیری ئەو هێناوە‬
‫ولله الحمد‪.‬‬
‫هەروەها ئەم کردەوانەش له ههموو شێوازهكان زیاتر گورز دهدات لە دوژمن‪ ،‬وە‬
‫کەمرتین تێك وو و کەمرتین زیان و خەسارەتی بۆ ئەنجامدەران هەیە‪ ،‬هەروەها‬
‫جگە لەوانیش لە کردەوەکانی هێرشربدنی تایبەت‪ ،‬وزه و كهرهسته و تواناكان بۆی‬
‫کۆدەکرێتەوە پاشان هێرشەکە ئەنجام دەدرێت‪ ،‬وە لەوانەیە جاری وا هەبێت‬
‫زیانی بۆ هێرشبەر هەبێت بەهۆی توند وتۆڵ بوون و قەاڵبەندی بەرگریکار‪ ،‬بەاڵم‬
‫کردەوە شەهادەتخوازیەکان زیانە مرۆییەکانی بۆ موجاهیدان یەك کەسە‪ ،‬وه‬
‫تێ ووهكهشی خەریکە هەر باس ناکرێت له بەرامبەر هێرشی ڕاستەوخۆ‪،‬‬
‫زۆرینەی جاریش تێ ووهكهی زیاتر نیه لە نرخی سووتەمەنی ئامێرە‬
‫گوێزەرەوەکان کە تایبەتن بۆ گواستنەوەی پەنجا موجاهید بۆ ئەوەی هێرشەکە‬
‫ئەنجام بدەن‪.‬‬
‫جا لەڕووی دهروونییهوه کاریگەریەکەی ئاشکرا و دیاره لەسەر دوژمـن‪ ،‬چـونکە‬
‫شـــكاندنی دڵـــهكانیانی تێدایـــه‪ ،‬وە دەیانتۆقێنێـــت‪ ،‬هەروەهـــا مەعنەویاتیـــان‬
‫دەڕووخێنێت‪.‬‬
‫وە لە ڕووی ماددییهوه زیانەکانی دوژمن بهزۆری بەرز دەبێت‪ ،‬بەاڵم بۆ‬
‫موجاهیدان‪ ،‬له ڕووی ماددی تێ ووهكهی کەمرتە لە هێرشی ڕاستەوخۆ‪ ،‬وە لە‬
‫ڕووی زیانە مرۆییەکان‪ ،‬تەنها شەهیدێكه بەئیزنی الله»‪ .‬وتهكه كۆتایی هات‬

‫(‪)٢٣‬‬

‫لێرەشدا ڕوون دەبێتەوە کە هۆکاری گورز لێدان (النكاية) گرنگ و کاریگەرە لە‬
‫حوکمی کردەوە شەهادەتخوازیەکان‪ ،‬ئەمەش بههۆی چوونی بۆ ناو شێوازهكانی‬
‫ئهم كردهوانه به چوونه ناوهوهیهكی بن ینهیی‪.‬‬
‫‪ .٣‬هۆکاری سێیەم‪ :‬داواکردنی بەرژەوەندیەکی زاڵ (طلب مصلحة راجحة)‪.‬‬
‫بەرژەوەندیش لێرەدا جێگەی بایەخ و ئیعتبارە له الیهنی شهرعهوه‪ ،‬دەچێتە نێو‬
‫باسی جیهاد و ئامانجەکانی‪ ،‬کردەوە شەهادەتخوازیەکانیش جۆرێكه له‬
‫جۆرهكانی جیهاد و کارهكانی‪ ،‬ڕێسای شەرعی گشتیش لەم جۆرە بەرژەوەندیانەدا‬
‫بریتیە لە‪( :‬رجحان جانب املصلحة فيها عىل املفسدة) واتە‪ :‬زاڵ و قوڕسبوونی‬
‫(راجح بوونی) الیەنی بەرژەوەندی و مەسڵەحەت بەسەر خراپه و مەفسەدەت‪.‬‬
‫منونەکەشی لە پاراستنی پێنج شتە گرنگ و زەروورەکە ‪ -‬دین و گیان و سامان و‬
‫ناموس و عەقڵ‪ :-‬ئهوهیه کە جیهاد و کوشتنی موڕتەد لە شەرعدا دانراوه بۆ‬
‫پاراستنی دین‪ ،‬هەروەها تۆڵهسهندنهوه (القصاص) لەشەرعدا دانراوه بۆ پاراستنی‬
‫نەفس‪ ،‬وه حەد و سزای دزی لەشەرعدا دانراوه بۆ پاراستنی ماڵ و سامان‪ ،‬وه‬
‫حەد و سزای زینا و بوهتان لهم بابهته لەشەرعدا دانراوه بۆ پاراستنی عهرز و‬
‫ناموس‪ ،‬وه حەد و سزای ئارهق خوارنەوە لەشەرعدا دانراوه بۆ پاراستنی عەقڵ‪.‬‬
‫جا بەرژەوەندی هەڵسان بە جیهادكردن لە بەرژەوەندیە بەرز و بڵندەکانە‪ ،‬کە‬
‫تیایدا پاراستنی گرنگرتین زەروورەتەکانی تێدایە کە بریتییە لە دین‪ ،‬ئەو‬
‫بەرژەوەندیەش پێشخراوە بەسەر بەرژەوەندی هێشتنەوەی نەفس‪ .‬‬
‫شی االسالم ابن تيمية‪ ‬دهڵێت‪« :‬ئەو شتەی کە واجبە هەندێ شتی تێدا‬
‫حەاڵڵ و ڕێگەپێدراو دەبێت کە لە غەیری واجب ڕێگەپێدراو نابێت‪ ،‬ئەمەش‬
‫(‪)٢4‬‬

‫لەبەر ئەوەی بەرژەوەندی جێبەجێکردنی واجب خراپەو مەفسەدەی حەڕام‬
‫دادەپۆشێت‪ ،‬شەرعدانهریش (الله تعالی) بهرژهوهندییهكان و خراپییهكان دیاری‬
‫دهكات‪ ،‬ئینجا ئەگەر هاتوو کۆبوونەوە ئەوا بەرژەوەندی ڕاجح (زاڵ و قوڕس)‬
‫پێشدەخرێت بەسەر خراپەو مەفسەدەی مەڕجوح (تای سوك لە تەرازوو)‪ ،‬هەر‬
‫بۆیەش هەندێ شت لە جیهادی واجب ڕێگەیان پێدراوە کە لە غەیری ئەودا‬
‫ڕێگەی پێ نەدراوە‪ ،‬تەنانەت ڕێگەی بەوە داوە کە دوژمن بە مەنجەنیق بەئامانج‬
‫بگیرێت‪ ،‬ئەگەرچی ئەوە ببێتە هۆی کوژرانی ژن و منداڵ‪ ،‬بەاڵم ئەنجامدانی ئەمە‬
‫بە مهبهست حەڕامە (کوشتنی ژن و مناڵ)‪ ،‬هاووێنهكانی ئەمەش لە شەریعەتدا‬
‫زۆرن»‪ .‬اهـ‪.‬‬
‫شی االسالم ابن تيمية فەرموویەتی‪« :‬لێرەشدا بابهتێك دێتە پێش‪ ،‬ئەوەیە کە هەر‬
‫شتێک ئەنجامدانی چاکەی ڕاجح (زاڵ)ـی پێ ئەنجام نەدرا‪ ،‬تەنها بە خراپەیەك‬
‫نەبێت کە سزاكهی کەمرتە لێی‪ ،‬ئەوا دوو وێنەی هەیە‪ ،‬یەکەمیان ئەوەیە ئەگەر‬
‫هاتوو نەیەتە دی تەنها بەو شتە نەبێت‪ ،‬ئەوا لێرەدا هیچ خراپەیەك نامێنێت‪،‬‬
‫چونکە شتێك گەر واجب و خۆشویسرتاو (مستحب) تەواو نەبن تەنها بەهۆی‬
‫ئەو شتەوە نەبێت ئەوا ئەو شتە واجبە یان خۆشویسرتاوە‪ ،‬ئینجا ئەگەر مەفسەدەو‬
‫خراپیەکەی کەمرت بوو لەو بەرژەوەندی و مەسڵەحەتە ئەوا قەدەغەکراو نابێت‪،‬‬
‫وەکو خواردنی گۆشتی مردارەوە بوو بۆ کەسی بێ ارە‪ ،‬هاوشێوەی ئەمانەش لە‬
‫شتە قەدەغەکراوەکان کە پێویستییەکان ڕێگەی پێدەدەن‪ ،‬وەکو لەبەرکردنی‬
‫ئاوریشم(حەریر) لەکاتی سەرما و ساردی توند‪ ،‬هاوشێوەی ئەمانەش‪.‬‬
‫ئەمەش باسێکی گرنگە‪ ،‬چونکە زۆرێك لە خەڵك هەست بە خراپی کردەوەکە‬
‫دەکەن بەاڵم سەرنجی ئەو پێویستیە نادات کە بەرهەڵستی ئەو خراپەیە دەکات‪،‬‬
‫(‪)٢٥‬‬

‫کە بەهۆیەوە پاداشتی چاکەکە وەدەست دێت کە زیاتر دەخاتە سەری‪،‬‬
‫بەشێوەیەك کە قەدەغەکراو دەچێتە نێو خۆشویسرتاو‪ ،‬یاخود دەبێتە ڕێگەپێدراو‬
‫ئەگەر هیچ شتێک ڕەتی نەکاتەوە تەنها پێویستیەکە نەبێت‪ ،‬هەروەها لە کارە‬
‫ڕێگەپێدراوەکان‪ ،‬بەڵکو تەنانەت فەرمانپێکراو بە واجب بوون یان بە‬
‫خۆشویسرتاو (املستحب) ئەگەر هاتوو خراپەو مەفسەدەیەکی زاڵ بەرهەڵستی‬
‫کرد وای لێدەکات ببێتە حەڕام یان مەڕجوح‪ ،‬وەکو ڕۆژوو گرتنی کەسی نەخۆش‪،‬‬
‫یان خۆشۆردن بە ئاو بۆ کەسێك کە ترسی مردنی لەسەر بێت‪ ،‬هەروەك‬
‫پێغەمبەر‪ ‬فەرموویەتی‪« :‬کوشتیان الله بیانکوژێت‪ ،‬ئایا بۆچی پرسیاریان‬
‫نەدەکرد كاتێك كه نازانن‪ ،‬چونکە شیفاو چارەسەری نهزانین بریتیە لە‬
‫پرسیارکردن»‪.‬‬
‫جا لەسەر ئەم بن ینەیەش ئەوە بونیات دەنرێت کە جائیزە ‪-‬لەهەندێ کات‪-‬‬
‫پێ ەوانەی سوننەتی خەلیفەکان بکرێت‪ ،‬هەروەك چۆن جائیزە واز لە هەندێ‬
‫واجبەکانی شەریعەت بهێرنێت‪ ،‬وه ئهنجامدانی هەندێ لە قەدەغەکراوەکانی بۆ‬
‫زەروورەت و پێویستی‪ ،‬ئەمەش ئەگەر هاتوو دەستەوسانی ڕوویدا لە‬
‫جێبهجێكردنی هەندێك لە سوننەتەکانیان‪ ،‬یاخود پێویستی و زەروورەت بکەوێتە‬
‫سەر ههندێك لەو شتانەی کە نەهیان لێکردووە‪ ،‬بەوەی کە واجبەکانی مەبەست‬
‫لە پێشهوایهتی و ئیامرەت هەڵناستێت تەنها بەو شتە نەبێت کە زیانهكهی کەمرتە»‪.‬‬
‫وتهكهی كۆتایی هات‬
‫ابن القیم فهرموویهتی‪« :‬هەموو فەرمانپێکراوێك بەرژەوەندیەکەی السهنگرته‬
‫لەسەر واز لێهێنانی‪ ،‬ئەگەرچی بەالی دەروونەکانیشەوە ناخۆش بێت‪ ،‬الله تعاىل‬
‫ي‬
‫َس أَن تَ ْك َر ُهوا شَ ْيئًا َو ُه َو َخ ْ ٌ‬
‫فەرموویەتی‪{ :‬كُ ِت َب َعلَ ْي ُك ُم الْ ِقتَ ُال َو ُه َو كُ ْر ٌه لَّ ُك ْم َو َع َ ٰ‬
‫(‪)٢6‬‬

‫رش لَّ ُك ْم َواللَّ ُه يَ ْعلَ ُم َوأَنتُ ْم َال تَ ْعلَ ُمونَ}‬
‫َس أَن ت ُِحبُّوا شَ يْئًا َو ُه َو َ ٌّ‬
‫لَّ ُك ْم َو َع َ ٰ‬

‫[التوبة‪]٢١6 :‬‬

‫واتە‪ :‬جهنگ لهسهرتان بڕیار دراوه کهشتێکی گرانه التان بهاڵم لهوانهیه شتێکتان‬
‫ال ناخۆش بێت کهچی خێر لهوهدا بێت‪ ،‬ههروهها لهوانهیه شتێکتان پێ خۆش‬
‫بێت کهچی شهڕ لهوهدا بێت‪ ،‬بێگومان ههر الله خۆی دهزانێت ئێوه نایزانن‪.‬‬
‫جا ڕوونی کردۆتەوە کە ئەو جیهادەی فەرمانی پێکراوە‪ ،‬ئەگەرچی ناخۆشیش‬
‫بێت بەالی دەروونەکان و قورس بێت بەسەریانەوە بەاڵم بەرژەوەندیەکەی زاڵ و‬
‫السەنگە‪ ،‬وە باشرتیشە بۆیان و سەرەنجامهكهی ستایشكراوه ‪ ،‬هەروەها سود و‬
‫فائیدەی زیاترە لەوەی کە دابنیشن لێی وە مانەوە و ئیرساحەت هەڵبژێردرێت‬
‫بەسەریدا‪ ،‬چونکە ئەو شەڕ و خراپەیەی کە تیایەتی ون بوو و داپۆرشاوە به‬
‫نیسبهت ئەو خێر و چاکەیەی کە لەخۆی گرتووە‪.‬‬
‫بەهەمان شێوە هەموو قهدەغەکراوێك خراپە و مەفسەدەکەی السهنگه‪ ،‬ئەگەرچی‬
‫خۆشەویستیش بێت بەالی دەروونەکانەوە‪ ،‬هاوڕێك بێت لهگهڵ حهز و ئارهزوو‪،‬‬
‫چونکە زەرەر و خراپیەکەی گەورهترە وەك لەو سود و قازانجەی کە تیایدا هەیە‪،‬‬
‫ئەو سود و چێژەش داپۆرشاو و لەناوچووە لهپاڵ خراپی و زيانهكهی‪ ،‬هەروەك‬
‫ْرب ِمن نَّ ْف ِعه َِام} [البقرة‪ ]٢١9 :‬واتە‪ :‬گوناهەکەیان‬
‫الله تعاىل فەرموویەتی‪َ { :‬وإِ ْْث ُ ُه َام أَك َ ُ‬

‫رش لَّ ُك ْم}‬
‫َس أَن ت ُِحبُّوا شَ يْئًا َو ُه َو َ ٌّ‬
‫گەورەترە لە سودەکەیان‪ ،‬وە فەرموویەتی‪َ { :‬و َع َ ٰ‬

‫[البقرة‪ ]٢١6 :‬واتە‪ :‬ههروهها لهوانهیه شتێکتان پێ خۆش بێت کهچی شهڕ لهوهدا‬
‫بێت‪.‬‬
‫درێژکردنەوەی قسەکانیش لەم بابهتهدا‪ ،‬ئەوەیە ئەگەر هاتوو مەبەست لە‬
‫بەرژەوەندی پاك و بێگەرد ئەوەیە کە لە خودی خۆی بێگەرد بێت لە هەر خراپەو‬
‫(‪)٢7‬‬

‫مەفسەدەیەك و تێکەاڵوی نەبێت‪ ،‬ئەوە گومان نیە لە هەبوونی‪ ،‬وە ئەگەر مەبەست‬
‫لێی بەرژەوەندیەك بوو کە هیچ سەختی و ناخۆشیەكی تێکەاڵو نەبووبێت‬
‫لەڕێگاکەی و هۆکاری پێگەیشتنی‪ ،‬وە لەخودی خۆیشیدا بوونی نەبێت ئەوا ههر‬
‫بوونی نیە بەم ئیعتبار و دەربڕینە‪ ،‬چونکە بەرژەوەندی و خێر و خۆشیەکان و‬
‫تەواوییەکان هەموویان بەدەست نایەن تەنها بە بڕێك لە سەختی و ناخۆشیەکان‬
‫نەبێت‪ ،‬وە کەس ناتوانێت بپەڕێتەوە بۆ الیان تەنها بەسەر پردێك له ماندوو بوون‬
‫نەبێت‪ ،‬وە بەڕاستی بیرمەند و ژیرەکانی هەموو گەلێك کۆکن لەسەر ئەوەی کە‬
‫نیعمەت و خۆشی بە خۆشی بەدەست نایەن‪ ،‬هەرکەسێکیش پشوو و ئیرساحەت‬
‫هەڵبژێرێت ئەوا لە دەستی دەچێت‪ ،‬بۆیه بەگوێرهی توشبوون بە ناخۆشی و‬
‫بهاڵكان و بەرگە گرتنی سەختییەکان؛ چێژ و خۆشی وەدەست دێت‪ ،‬ئەو کەسەی‬
‫کە هیچ خەم و هەممێکی نیە ئەو کەسە هیچ خۆشیەکی بۆ نیە‪ ،‬وه هیچ چێژێك بۆ‬
‫کەسێك نیە کە ئارامگرتنی نەبێت‪ ،‬وه هیچ خۆشی و كامهرانییهك بۆ ئەو کەسە نیە‬
‫کە هیچ سەختی و مهینهتیێكی نەبێت‪ ،‬وه هیچ ئاسوودهییهك بۆ كهسێك نیه كه‬
‫ماندووبوونی نهبێت‪ ،‬بەڵکو ئەگەر بەندە کەمێك ماندوو ببێت ئەوا ماوەیەکی درێژ‬
‫ئیرساحەت دەکات‪ ،‬وە ئەگەر بهرگهی سەختی ئارامگرتن بۆ ساتێك ئەوا دەیبات‬
‫بەرەو ژیانی ههتاهەتایی‪ ،‬هەموو ئەوەش که هاوهاڵنی خۆشی و نیعمەتی نەبڕاوە‬
‫تیایدان ئەوە کاری ئارامگرتنی چەند ساتێکە‪ ..‬والله املستعان وال حول وال قوة‬
‫إال بالله‪.‬‬
‫وە هەرچەندەی دەروونەکان بەرزتر و شکۆمەندتر بن و هیممەت و ورە بەرزتر‬
‫بێت ئەوە ماندوویی جەستە زیاتر دەبێت‪ ،‬هەروەها بەشی لە ئیرساحەت کردن‬
‫کەمرت دەبێت‪ ،‬هەروەك املتنبي دەڵێت‪:‬‬
‫(‪)٢8‬‬

‫وإذا كانت النفوس كبارا ‪ ...‬تعبت ِف مرادها اْلجسام‬
‫واتە‪ :‬ئەگەر هاتوو دەروونەکان گەورە بن ‪ ...‬ئەوا جەستەکان ماندوو دەبن لەپێناو‬
‫ویست و مهبهستیدا‪.‬‬
‫هەروەها ابن الرومي دەڵێت‪:‬‬
‫قلب يطب عىل أفكاره ويد ‪ ....‬متيض اْلمور ونفس لهوها التعب‬
‫دڵێك سەرنجی بیرکردنەوەکانی دەدات هەروەها دەستێك ‪ ....‬کارەکان بەڕێوە‬
‫دەبات دەروونێکیش ڕابواردنەکەی بریتیە لە ماندوویەتی‪.‬‬
‫هەروەها موسلیم لە سەحیحەکەی خۆیدا فەرموویەتی‪ :‬یەحیای کوڕی ئەبی‬
‫کەثیر فەرموویەتی‪" :‬عیلم و زانست بە پشوودانی جەستە بەدەست نایەت‪ ،‬هیچ‬
‫گومـانێکیش نیـە الی هەمـوو کەسێــکی عاقـڵ کە پـشووی تەواو بـەپێـی‬
‫ماندووبوونەکەیە‪ ،‬هەروەها تەواوێتی نیعمەتەکان بەپێی بەرگە گرتنی سەختیەکانە‬
‫لەڕێگاکەی‪ ،‬چونکە بەڕاستی تاك بوونی ئاسوودهیی و چێژ و خۆشییەکان (بەبێ‬
‫بوونی ناخۆشی) تەنها لە دار السالم (بەهەشت) بەدەست دێت‪ ،‬بەاڵم لەم ماڵەدا‬
‫(لەدونیا) نەخێر"‪ .» ...‬وتهكهی كۆتایی هات‬
‫بەرژەوەندیش لێرەدا نێردراو نیە کە شەریعەت شاهێدی لەسەر هیچ بایەخێکی‬
‫نەدابێت‪ ،‬تاکو ڕێكخهرهكانی بەڵگە هێنانەوە لەبەرچاو بگیرێن بۆ بەڵگە هێنانەوە‬
‫پێی‪ ،‬جا لە بابهتهكهی ئێمەدا بەرژەوەندی بن ینەیەکی هەیە کە پشتی پێ‬
‫دەبەستێت‪ ،‬ئینجا ئەگەر وا دابرنێت کە هیچ بن ینەیەکی تایبەتی نیە پێیەوە‬
‫ببەسرتێتەوە ئهوا دهدرێته پاڵی‪ ،‬وه ههر دهبێت حوكم بدرێت لهبارهیهوه‪ ،‬بۆیه‬
‫(‪)٢9‬‬

‫پێویستە حوکمی تێدا بدرێت بەو شتانەی کە هاوشێوەن بە بن ینە گشتییەکان کە‬
‫جیهاد و کردارەکانی جیهاد ڕێکدەخات‪.‬‬
‫سودێك‪ :‬بەرژەوەندیە مەبەستەکان لە کردهوەکان جۆراوجۆرن‪ ،‬دەگەڕێنەوە بۆ‬
‫ههڵسهنگاندنی كهسانی خاوەن ئهزموون و شارەزایی‪ ،‬لەبەرچاو گرتنیشی جیاواز‬
‫دەبێت بەپێی بەستنەوەی بە وردەکاریەکانی جیهاد و ئامانجەکانی‪ ،‬لەو‬
‫بەرژەوەندیە ئاشکرایانەش لەم کردەوانە‪:‬‬
‫ ژیاندنەوەی جیهاد‪.‬‬‫ جێگیرکردنی ماناکانی قوربانیدان لەپێناو الله‪.‬‬‫ جورئەت و پێشڕەوی موسڵامنان لەکاتی مردنی هیممەت و ورە بەرزی‪.‬‬‫ شکاندنی هێز و شكۆی کافران‪.‬‬‫ کردنەوەی هەندێ لە سەنگەرەکان‪.‬‬‫ لێدانی هەندێ ئامانج کە بەبێ ئەو کردەوانە ناتوانرێ بە ئامانج بگیرێن‪.‬‬‫ بەدیهێنانی گورز و زیانێكی منوونهیی دیاریکراو‪...‬هتد‪.‬‬‫ئاگاداری‪ :‬هۆکاری گورز لێدان (النكاية)‪ ،‬هەروهها هۆکاری داواکردنی‬
‫بەرژەوەندی لەنێوانیاندا گشتگیری و تایبەتی هەیە‪ ،‬چونکە گورز لێدان دەچێتە‬
‫نێو گشتگیری بەرژەوەندی مەبەست‪ ،‬جا بەدیهێنانی گورز وهشاندن له دوژمنان‬
‫لە بەرژەوەندیەکانی جیهادی لەبەرچاو گیراوە‪ ،‬بەهەمان شێوە بهدهستهێنانی‬

‫(‪)٣٠‬‬

‫هەندێك بەرژەوەندی دیاریکراو لە کردەوەکان دەچێتە نێو گشتگیری گورز لێدانی‬
‫ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ‪.‬‬
‫‪ .4‬هۆکاری چوارەم‪ :‬داواکردنی شەهادەت (شەهید بوون)‪.‬‬
‫داواکردنی شەهیدبوون هۆکارێکی سەربەخۆیە لەخودی خۆیدا‪ -‬هەروەها‬
‫سەربەخۆیە لە کاریگەری‪ ،‬وه وەسفی گورز لێدان بەدەست هاتووە بەاڵم بە شوێن‬
‫کەوتنـی بۆ شەهـادەت‪ -‬لەکاتـی جێـگیر کـردنی وتە لەسەر کـردەوە‬
‫شەهادەتخوازیەکان‪ ،‬بەڵگەکانیش زۆر بوون لەسەر فەرمانکردن پێی‪ ،‬هەروەها‬
‫جۆش و خرۆش کردن و هاندان لەسەری‪ ،‬وە ئاماژەدان بە سەرەنجامەکەی‪ ،‬وە‬
‫باسکردنی فەزڵ و گەورەییەکەی‪ ،‬بەڵگەکانیش جۆراوجۆر بوون لەسەر دەاللەت‬
‫کردن و بەڵگە هێنانەوە لەسەر ئەمە‪ ،‬چونکە ئەو دەقانەی کە باسی شەهیدبوونیان‬
‫کردووە و هانیان لەسەر داوە‪ ،‬ئەو تێگەیشتنەشی لێ وەردەگیرێت کە موسڵامن‬
‫بۆی هەیە داوای شەهیدبوون بکات‪.‬‬
‫داواکاریش نابێتە داواکار مەگەر تهنها بهڕاستگۆییەوە داوای بکات‪ ،‬هەروەها‬
‫پێداگری بکات و خۆی یەکال بکاتەوە لەسەر داواکردنی‪ ،‬هەروەها پشتیوانی ئەو‬
‫داوایەی خۆی بکات بە چوونە نێو هۆکارەکانی شەهیدبوون بۆ ئەوەی بەدەستی‬
‫بهێنێت‪ ،‬وە هیچ لۆمەیەکیش لەسەر موسڵامن نیە ئەگەر هاتوو داواکردنی‬
‫شەهادەت لە پێشینهی مەبەستەکانی بێت‪ ،‬هەروەها نیەتی گورز لێدانی بەدوادا‬
‫بهێنێت‪ ،‬یاخود بەدەستهێنانی ههندێك بەرژەوەندی دیاریکراو‪ -‬هەروەك لەو‬
‫بەڵگانەدا دێت کە لەشوێنی خۆی باسی دەکەین‪ -‬منونەی ئەوەش کە هاتووە‬
‫لەبارەی شەڕکردن تاکو مردن‪ ،‬هەروەها منونەکەشی کە هاتووە لەبارەی ئاوات‬
‫(‪)٣١‬‬

‫خواسنت به شەهادەت‪ ،‬جا هەموو ئەمانە جەخت لەوە دەکەنەوە کە مانای‬
‫شەهیدبوون سەربەخۆیە وەکو بکەرێك لە کردەوەکانی ئینغیامس و دزەکردن‪ ،‬وه‬
‫ڕوونی دەکاتەوە کە ئەم مانایە نامۆ نیە لەڕووی بونیاتی بیروباوەڕی بن ینەیی لە‬
‫دڵی موسڵامن‪ ،‬کە تەوحید تیایدا بەرز و بڵندە وەکو خاوەن مافێکی تاك الیهنه لەو‬
‫دڵەدا‪.‬‬
‫چونکە بەرژەوەندیەکانی تەوحید لە هەموویان بەرز و بڵندترن‪ ،‬مافەکانیشی‬
‫لەسەرووی هەموو مافێکەوەیە‪ ،‬قوربانیدانیش لەپێناو تەوحید لەباشرتین قوربانی‬
‫و گرانبەهاترینیانە‪ ،‬هەر لەپێناو ئەمەشدا ڕێگای شەهیدبوون دانراوە‪ ،‬ڕێگایەك کە‬
‫شاهێدی و بەڵگەکان تیایدا‬

‫پێشكهش دهكرێن لەسەر ڕاستگۆیی لە‬

‫بانگهشهكاندا‪ ،‬دڵەکانیش تیایدا تاقیدەکرێنەوە‪ ،‬سینگەکانیش پاك وبێگەرد‬
‫دهكرێنهوه‪ ،‬بۆ ئەوەی ئاڵتوونی تەوحید پاك و پوخته بكرێت‪ ،‬هەروەها بۆ ئەوەی‬
‫پیس و پۆخڵیەتی شیرك و نیفاق لە دڵ دەربکرێت‪ ،‬الله تعاىل فەرموویەتی‪{ :‬قُب‬
‫ِل اللَّ ُه َما‬
‫لَّ ْو كُنتُ ْم ِ‬
‫َرب َز ال َِّذ َ‬
‫ِف بُ ُيوتِ ُك ْم ل َ َ‬
‫ىل َم َضا ِج ِع ِه ْم َولِيَ ْبتَ ِ َ‬
‫ين كُ ِت َب َعلَ ْي ِه ُم الْ َقتْ ُب إِ َ ٰ‬
‫ِف قُلُوبِ ُك ْم َواللَّ ُه َعلِي ٌم ِبذ ِ‬
‫الص ُدورِ}‬
‫ص َما ِ‬
‫ِ‬
‫َات ُّ‬
‫ِف ُص ُدو ِركُ ْم َولِيُ َم ِّح َ‬

‫[آل عمران‪]١٥4 :‬‬

‫واتە‪ :‬پێیان بڵێ‪ :‬ئهگهر لهماڵی خۆشتاندا بوونایه‪ ،‬ئهوانهی که بڕیاره بکوژرانایه‪،‬‬
‫دهبوا ههروایان بهسهر بهاتایهو له شوێنی کوژرانیاندا ڕاکشانایه بێگومان الله‬
‫تعاىل ئهم شتانهتان بهسهر دههێنێت تا ئهوهی له دهروونتاندا ههیه تاقی بکاتهوه و‬
‫چی لهدڵهکانتاندا ههیه خاوێنی بکاتهوه و حهقیقهتی دهربخات‪ ،‬ئهو خوایهش‬
‫زانایه بهوهی که له ناخی سینهکاندا حهشار دراوه‪.‬‬
‫هاوشێوەی ئەم تاقیکردنەوەیەش لەگەڵ باوکی میللەت و پێشەوای حەنیفیەت‬
‫الس َال ُم‪ ،‬کە تاقیکرایەوە بە بەخشینی خۆشەویستی دەروونی‬
‫ڕوویدا‪ ،‬إبراهیم َعلَي ِه َّ‬
‫(‪)٣٢‬‬

‫خۆی‪ ،‬تاقیکرایەوە بە سەربڕینی ڕۆحی دڵەکەی‪ ،‬وەك سەربەرزی و‬
‫شکۆمەندییەك بۆ تەوحید‪ ،‬هەروەها پێشکەشێك بە خۆنزیك کردنەوە و قوربانی‬
‫ملکەچ بوون و گوێڕایەڵی(السمع والطاعة)‪ ،‬هەروەها وەك بەجێهێنانێك بۆ ڕێبازی‬
‫فەرمان و قەدەغەکردن { َوكَلِ َم ُة اللَّ ِه ِه َي الْ ُعلْ َيا} واتە‪ :‬وه دین و وشهی الله‬
‫ههمیشه بهرز و بڵندتره‪.‬‬
‫پاشان ئەم کەلیمەیە لە دڵی شوێنکەوتووانی دینی پاك وبێگهرد بەرز دەبێتەوە لە‬
‫سەربازانی ئیسالم‪ ،‬داوای پەرستشی شکۆمەند کردن و ڕێزگرتن و گەورەکردنیان‬
‫لێدەکات بۆ جەنابی تەوحید بە پێشڕەوی کردن و ڕۆیشنت بەرەو الی پادشاکەیان‪،‬‬
‫هەروەها پهخشكردنی شەوق و تامەزرۆییەکەیان لە ڕێگەی بەهەشتی بەڵێنپێدراو‪،‬‬
‫ئەی کەوایە چۆن وەاڵم نادەنەوە و بەدەنگەوە نایەن؟! ئەی چۆن ڕاستەوخۆ‬
‫نەڕۆن بۆ نێو پڕۆژهكانی شەهادەت؟! کە سوێند بێت ئەمە مامهڵهیهكه له‬
‫بهقازانجرتین مامهڵهكان‪ ،‬بەاڵم زۆرینەیان تێناگەن‪.‬‬
‫‪ - 6،٥‬هۆکارەکانی پێنجەم و شەشەم‪ :‬زاڵبوونی گومان یان دڵنیابوون له مردن‪.‬‬
‫هەردوو هۆکارەکەم لێرەدا کۆکردنەوە‪ ،‬بەهۆی سادەیی و کەمی جیاوازی لە‬
‫نێوانیان‪ ،‬هەروەها نەمانی کاریگەری لە حوکمهكهدا‪ ،‬وە بۆ ڕوونکردنەوەی‬
‫حەقیقەت و ڕاستیەکەیان دەڵێین‪:‬‬
‫قسەکردن لەسەر هەردوو هۆکارەکە لە دوو الیەنەوە دەبێت‪:‬‬
‫یەکەم‪ :‬لەالیەنی خاوەن کردارەکە‪ ،‬ئەمەش دوو شێوازی تێدایە‪:‬‬

‫(‪)٣٣‬‬

‫‪ .١‬بەوەی کە خۆی پێشڕەوی بکات بەرەو ئەنجامدانی کردەوەکە‪ ،‬بەاڵم ویست و‬
‫مهبهستی لەسەر مردن نیە‪ ،‬بەڵکو مردن بەسەر گومانیدا زاڵدەبێت بەهۆی‬
‫گەورەیی مەترسیەکانی دەوروبەری کردەوەکە‪ ،‬پاشانیش دەمرێت یاخود نامرێت‪.‬‬
‫‪ .٢‬بەوەی ب ێت بەرەو ئەنجامدانی کردەوەکە‪ ،‬لەکاتێکدا ویست و پێداگری هەیە‬
‫لەسەر مردن و یەقین و دڵنیایی هەیە لەسەری‪ ،‬داواکاری شەهادەتە‪ ،‬بەبێ‬
‫لەبەرچاو گرتنی قەبارەی مەترسیەکان –جا بوونی هەبێت یان نا‪ -‬پاشان دەمرێت‪،‬‬
‫ئەمەش لە حوکمی بیرناوی بەرباڵو‪.‬‬
‫دووەم‪ :‬لەڕووی واقیعهوه کە دوو شێوازی تێدایە‪:‬‬
‫‪ .١‬ئەوەیە کە بارودۆخی کردەوەکە مەترسی زۆری تێدابێت‪ ،‬گومانی ڕزگار‬
‫نەبوون تیایدا زاڵدەبێت‪ ،‬دوور لە نیەتی ئەنجامدەری کردەوەکە‪ ،‬ئینجا دەمرێت‬
‫یان ڕزگاری دەبێت‪.‬‬
‫‪ .٢‬ئەوەیە کە بارودۆخی کردەوەکە زۆر سەخت و دژوار بێت‪ ،‬بە شێوەیەك کە‬
‫مەترسی تیایدا شتێکی دڵنیایی و یەقینییە‪ ،‬لەناوچوونیش شتێکی دڵنیاییە‪ ،‬مردنیش‬
‫تیایدا بەدی هاتووە‪ ،‬دوور لە نیەتی ئەنجامدەری کردەوەکە‪ ،‬پاشان مردن دوای‬
‫ئەمە‪.‬‬
‫سهبارهت به الیەنی یەکەم‪ ،‬ڕوونە کە هیچ جیاوازیەك نیە لەنێوان زاڵ بوونی‬
‫گومان و دڵنیایی‪ ،‬چونکە بۆ موسڵامن هەروەك ڕوومنان کردەوە ئەوەیە کە بە دڵ‬
‫جەخت لەسەر شەهیدبوون بکاتەوە بە یەقین و دڵنیاییەوە‪ ،‬هەروەها داوای بکات‬
‫بە زاڵبوونی گومان یاخود بە یەقین‪ ،‬هیچ بەڵگەیەکیش نیە قەدەغەی ئەم‬
‫داواکردنە یاخود ئەم پێداگرییە بکات‪.‬‬
‫(‪)٣4‬‬

‫سهبارهت به الیەنی دووەم‪ ،‬شتێکی زانراوە کە جیهاد و چوونە نێو جەنگ‪،‬‬
‫سەرچاوەی لەناوچوون و لەناوبردنی نەفس و ماڵ و سامانە‪ ،‬بۆیە زاڵبوونی‬
‫گومان بە مردن‪ ،‬وەسفێکە زۆر دووبارە دەبێتەوە لەسەر شێوازەکانی کردەوە‬
‫جیهادییەکان‪ ،‬ئەگەر پێوە بەندیش نەبێت‪ ،‬ئەی چۆن بێت گەر هاتوو بزانێت‬
‫زۆرینەی ڕووداوەکانی کردەوە جیهادییەکان و مەوقیف و ساتەکانی خۆیان‬
‫بەستۆتەوە بە مردن و لەناوچوونی دڵنیاو بەدیهاتوو‪ ،‬گۆڕەپانەکانیشی شایەتی‬
‫دەدەن لەسەر ئەوەی کە مردن دەرگاو پەنجەرەکانی خۆی داخستووە‪ ،‬بەتایبەت‬
‫دوای ئەوەی تەکنەلۆجیای سەربازی پێشکەوتووە بەشێوەیەکی بێ بەزەییانە‪،‬‬
‫هەروەها چەکی وێرانکەری گشتگیر پەیدا بووە‪ ،‬هەروەها جگە لەمانەش لە‬
‫چەکەکانی لەناوبردن پەیدابوون نەك تەنها مرۆڤ لەناوببەن بەڵکو دروستکراوە‬
‫زیندووەکانیش‪.‬‬
‫بۆیە پێویستە جیاوازی بكرێت لە نێوان هەردوو هۆکارەکە‪ ،‬ئەگەر هاتوو مۆڵەت‬
‫بدەین بە زاڵبوونی گومان‪ ،‬قەدەغەش بکەین لە یەقین و دڵنیایی‪ ،‬ئەوکاتە پێویست‬
‫دەبێت زۆرێك لە کردەوەکانی گۆڕەپانی جیهادیی پەك بخەین‪ ،‬هەروەها دەبێت‬
‫تەسکایی بخەینە سەر موجاهیدان لە ئەنجامدانی کردەوە جەنگییهكانیان‪،‬‬
‫سەرەڕای کەمی هێز و توانا‪ ،‬وە الوازی یارمەتی و پشتیوانی (تەنها لەالیەن الله‬
‫نەبێت)‪.‬‬
‫جا لەگەڵ ئەمەش‪ ،‬هیچ بەڵگەیەك بوونی نیە کە جیاوازی نێوان ئەم دوو هۆکارە‬
‫بکاتە جیاوازیەکی کاریگەر‪ ،‬چونکە جیاوازی نێوانیان تەنها وێنەییە‪ ،‬مەودای‬
‫نێوانیشیان زۆر کورتە‪ ،‬بەتایبەت ئەگەر هاتوو هۆکاری تریش کۆبکرێنەوە‬
‫(‪)٣٥‬‬

‫لەگەڵیان‪ ،‬هەروەها ئەو بەڵگانەش لەبەرچاو بگرین کە لە داهاتوو باسیان‬
‫دەکەین‪ ،‬ئەوە ئەوکات جیاوازیەکە دەبێتە شتێكی خەیاڵی‪.‬‬
‫‪ -8،7‬هۆکاری حەوتەم و هەشتەم‪ :‬بوونە هۆکاری کوشتنی نەفس و ڕاستەوخۆ‬
‫بەشداربوون تیایدا‪.‬‬
‫ئەم دوو دەستەواژەیە لە زمانی زاناو فەقیهەکان بەکارهاتوون بۆ جیاوازی کردن‬
‫لەنێوان دوو حەقیقەت کە پەیوەندیان بە کردەوەکە هەیە‪ ،‬ئەو دوو حەقیقەتەش‬
‫جیاوازن لە وێنەدا‪ ،‬بەاڵم سەرەنجامەکەیان لە ڕووداو و کردەوەدا یەك شتە‪.‬‬
‫چونکە بوونە هۆکار (التسبب)‪ :‬بەشداریکردنە له کردەوەکە بە هۆکارێکی‬
‫دەرەکی بەبێ بەشداربوونی ڕاستەوخۆ تیایدا لە سەرەتا‪.‬‬
‫ڕاستەوخۆ بەشداربوونیش (املبارشة)‪ :‬دەستپێکردنی ڕووداوەکە یان کردەوەکە بە‬
‫دەست‪.‬‬
‫لە بابهتهكهی ئێمەشدا‪ ،‬بوونە هۆکار‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامن بە دەستی دوژمن‬
‫بکوژرێت‪ ،‬یاخود بە چەکەکەی (بۆمبەکان ‪ -‬ئامێرەکان ‪ -‬موشەکەکان)‪،‬‬
‫بەشداریکردنی ڕاستەوخۆش‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامن لە سەرەتادا بکوژرێت‪ ،‬بە‬
‫بۆمبڕێژکردنی نەفسی خۆی‪ ،‬ئینجا لە دوژمن بکوژێت‪.‬‬
‫وە لەکاتی لێکۆڵینەوە لە هەردوو هۆکارەکە دەردەکەوێت کە جیاوازی نێوانیان‬
‫کاریگەر نیە لە حوکم‪ ،‬وهك ئاشكرایه سەخترتین و توندترین بەرهەڵستی و ڕهخنه‬
‫کە ڕوو بەڕووی کردەوە شەهادەتخوازیەکان کراونەتەوە لەالیەنی جیاوازی‬
‫لەنێوان ئەم دوو هۆکارە هاتووە‪ ،‬بۆیەش قسەکردن لەسەر ئەمەمان تایبەت کردووە‬
‫(‪)٣6‬‬

‫لە توێژینهوهی چەسپاندنی قیاس لەنێوان هەردوو مەسەلەکە (ئینغیامس کردن‬
‫لەگەڵ یهكداچوون و پێكدادان‪ ،‬هەروەها ئینغیامس کردن بە بۆمبڕێژکردن)‪ ،‬وە‬
‫تیایدا وەدەست دێت کە جیاوازیەکە وێنەییە و کاریگەری نیە لەسەر حوکمدان‬
‫بەسەر کردەوەکاندا‪.‬‬
‫‪ -9‬هۆکاری نۆیەم‪ :‬لە پێناو الله (ِف سبيب الله)‪.‬‬
‫ئەم هۆکارەش بریتیە لە بن ینەو سەرچاوەی توێژینهوهكه و گەوهەرەکەی‪ ،‬جا‬
‫هەر کەسێك تەوفیق و سهركهوتوویی پێ بدرێت بۆ سەرنجدان و لێ ڕووانینی‪،‬‬
‫ئەوکات خەم و خەفەتێکی زۆری لێ الدەچێت‪ ،‬هەروەها ڕەشایی لێ شێواندن و‬
‫تەلبیسێکی توند الدەچێت لەسەر بینایی چاوەکانی‪.‬‬
‫چونکە ئەم هۆکارە بریتیە لە هۆکاری نییەت‪ ،‬کە بریتیە لە دیارترین و ڕوونرتین‬
‫هۆکارە کاریگەرەکان لەسەر حوکم‪ ،‬چونکە نییەت وەسفێکی بەهێز و کاریگەر و‬
‫زاڵە بەسەر کردەوەکاندا‪ ،‬بە لەخۆگرتن و بە حوکم‪.‬‬
‫جا لەپێناو الله‪ ،‬واتە‪ :‬نییەتەکە بۆ الله بێت‪ ،‬وە لەسەر دوو ماناش دێت‪:‬‬
‫یەکەم‪ :‬نییەت بۆ الله بە تەنهاکردن و ئیخالسی پەرستش بۆی‪ ،‬هەروەها‬
‫بەتاڵکردنەوەی دڵ لە پەرستنی غەیری ئەو‪ ،‬هەروەها قرتاندنی پەتەکانی گەیشنت‬
‫ئەگەر هاتوو بەسرتانەوە بە غەیری ئەو‪ ،‬بەوەی کە ڕووی نێ وانەکانی دڵ‬
‫ئاڕاستهی الی پەروەردگاری بەدیهێنەر بكرێت بە تەنها‪ ،‬هەروەها دابەزاندنی‬
‫سوارییهكانی زەلیلی و ملكهچی لەبەر دەرگاکانی‪ ،‬هەروەها جێبەجێکردنی پەیامن‬
‫و بەڵێنە لێ وەرگیراوەکانی لەپێناو بەدەستهێنانی ڕەزامەندیەکانی‪ ،‬بە‬
‫(‪)٣7‬‬

‫دەستپێکردنی بەستنەوەی زمان بە وشهی تەوحید‪ ،‬وە کۆتایی هێنانی بە بەخشینی‬
‫گیان و مردن بە شەهیدی‪.‬‬
‫دووەم‪ :‬نییەت کە بریتیە لە مەرجێكی عیبادەت و پەرستش‪ ،‬هیچ کار و‬
‫کردەوەیەك تەواو نابێت تاکو نییەتی پێش نەخرێت‪ ،‬کار و پیشهی ئەویش لێرەدا‬
‫ئەنجامدانی جیاکردنەوەیە لەنێوان کردەوەکانی پەرستش‪ ،‬هەروەها جیاوازی‬
‫کردن لەنێوانیان بە دڵنیاکردنەوەی مەبەست لە دڵ‪.‬‬
‫مانای یەکەم‪ :‬دەچێتە نێو حەقیقەتی تەوحید‪ ،‬ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە مانای ال إله‬
‫إال الله‪ ،‬مانای دووەمیش دەچێتە نێو زاراوهكانی زانایان و تێگەیشتووان(الفقهاء)‬
‫گرنگیەکەشی وەکو مەرجێکە لە پەرستندا‪ ،‬جا لەسەر هەردوو ماناکە جیهاد بریتیە‬
‫لە باشرتین عیبادەت‪ ،‬وه پشكهكهی براوەیە بە فەزڵ و بەخششی الله‪ ،‬وە هەموو‬
‫تاکێك لە تاکەکانی کارە جیهادییەکان ‪-‬ئەگەر بە شەرعی ڕێگاکەی ڕاست و‬
‫دروست بێت‪ -‬ئەوا بە دڵنیاییەوە دەچێتە نێو خودی پەرستشی فەرمانپێکراو‪ ،‬مادام‬
‫وەسفی (لەپێناو الله ‪ِ -‬ف سبيب الله) زاڵ بێت بەسەریدا‪.‬‬
‫چونکە لە فەرموودەی بەناوبانگ كه ههندێك له زانایان بە سێیەکی دین حیسابی‬

‫دەکەن‪ ،‬لە عومەری کوڕی خەطاب ‪ ‬هاتووە فەرموویەتی‪ :‬پێغەمبەر ‪‬‬
‫فەرموویەتی‪« :‬إمنا اْلعامل بالنيات وإمنا لكب امرئ ما نوى‪.»...‬‬
‫واتە‪ :‬کار و کردەوەکان بە نییەتن‪ ،‬وە بەڕاستی هەموو مرۆڤێك ئەوەی بۆ هەیە کە‬
‫لەنیەتیدا هاتبێت‪.‬‬

‫(‪)٣8‬‬

‫جــا لەم فەرمــوودەیەدا بن ینەگەرییــهكی (تأصــیب) گەورە هەیە بــۆ ڕێســایهكی‬
‫شکۆمەند‪ :‬ئەوەیە کە هەموو کردەوەیەك بەسـرتاوەتەوە بە نیـیەتەکەی‪ ،‬وە پێـیەوە‬
‫بەندە‪ ،‬هەروەها بۆ فەرموودەکەی‪« :‬إمنا اْلعامل بالنيات» دوو مانا هەیە‪:‬‬
‫‪ .١‬کردەوەکان دروست و شەرعیین بە بوونی نییەتە سەالمەتەکان‪.‬‬
‫‪ .٢‬هەروەها کردەوەکانیش بەدی هاتوون و واقیعین بە بوونی نییەتەکان و‬
‫کاریگەریەکەیان‪.‬‬
‫جا گشتگیریەکە لە فەرموودەکەدا بە یەکسەری (إطالق) باسکراوە‪،‬‬
‫تێگەیشتنەکەش بەرەو ڕووی دوو ماناکەی پێشوو دەکرێتەوە‪ ،‬هەر یەکەش لەوان‬
‫دان پێدانراوه الی زانایان‪ ،‬ڕاستەقینەو حەقیقەتی دوو ماناکەش ئەوەیە کە‬
‫دەسەاڵتی نییەت و زاڵبوونی درێژ دەبێتەوە بەسەر تەواوی گۆڕەپانی کردەوە‪،‬‬
‫هەروەها کیان و پێکهاتەکەی ههڵدهسوڕێنێت‪ ،‬وه کاریگەری لەسەر كڕۆكهكهی‬
‫دەکات‪ ،‬وه بڕیار لەسەر حوکم و شەرعیبوونەکەی دەدات‪ ،‬کەوایە نییەت‬
‫دەسەاڵتدارە بەسەر شەرعیبوونی کردەوە‪ ،‬جا حوکمی بەسەردا دەدات بە فەساد‬
‫بوون یان پوچەڵ بوونی یان هەڵوەشاندنەوەی‪ ،‬بە هەمان شێوە ئەگەر هاتوو‬
‫پێ ەوانە کرایەوە ئەوا حوکم بەسەر هەمان کردەوە دەدات بە ڕاست و دروست‬
‫بوونی و سەالمەتی و گرنگی و جێبهجێكردنی‪ ،‬بە هەمان شێوە ئەگەر دەسەاڵتی‬
‫گرت بەسەر كڕۆك و پێکهاتەکەی؛ ئەوا گۆڕینی تێدا دەکات‪ ،‬وە ئەگەر هاتوو‬
‫ڕووکەشەکەی لە گۆڕین سەالمەت بوو‪ ،‬بەاڵم لە كڕۆكهكهیدا گۆڕاوە بۆ ئەوەی‬
‫ببێتە کردەوەیەکی تر بەهۆی بەندبوونی بە نییەتەکه‪.‬‬

‫(‪)٣9‬‬

‫ئەمەش هەندێك منوونە لەسەری‪:‬‬
‫‪ .١‬حەرامبوونی هاوسەرگیری حەاڵڵکەر (املحلب) هەروەها حەاڵڵبوونی‬
‫هاوسەرگیری ئاسایی‪ :‬هەردوو کارەکە ئەوەی بەسەردا ڕاست دەبێت کە پێی‬
‫بوترێت هاوسەرگیری‪ ،‬هەروەها بە گرێبهست و پەیامنێکی شەرعی جێبەجێکراوە‬
‫کە ڕواڵەتەکەی ڕاستی و دروستییە‪ ،‬بەاڵم لهگهڵ ئهوهدا شەرع نییەتی وەکو‬
‫بن ینە داناوە بۆ کردەوە کە دەبێ بۆی بگەڕێنەوە‪ ،‬جا نییەت لە هاوسەرگیری‬
‫حەاڵڵکەر (کە بریتیە لە تێپەڕینی سنووری شەرعی بۆ دووبارە گێڕانەوەی ماڵ و‬
‫موڵکی ئافرەت بۆ هاوسەرەکەی) بریتیيە لە هۆکاری حەڕام بوون کە پەیدا دەبێت‬
‫لە کاریگەری نییەت لەسەر حوکم‪ ،‬بە پێ ەوانەی هاوسەرگیری ئاسایی‪ ،‬جا‬
‫ئهوهی دیاره لێرەدا ئەوەیە کە وێنەی کردەوەکە یەکە لە ڕووکەشدا‪ ،‬بەاڵم لە‬
‫ڕاستییدا‪ ،‬دوو کردەوەکە بە تەواوی لەیەك جودان بەهۆی جیاوازبوونی‬
‫نییەتەکان‪.‬‬
‫‪ .٢‬پیاوێك دوو نوێژ ئەنجام بدات‪ ،‬جا پایهكان و واجب و شێوازی هەردووکیان‬
‫بەجێ بهێنێت‪ ،‬بەاڵم لە نوێژی دووەم‪ ،‬نییەتی ڕیاء و ڕووپامایی دەچێتە ناویەوە‪،‬‬
‫ئینجا ڕیایی نوێژەکەی کرد‪ ،‬لێرەدا نوێژەکەی پوچەڵە‪ ،‬هۆکاری ڕیاییهكهش بوو کە‬
‫زاڵ بوو بەسەر کردەوەکە لەئەنجامدا فەسادی تێکەوت و خراپی کرد‪ ،‬سەرەڕای‬
‫ئەوەی ڕووکەشی هەردوو کردەوەکە وەکو یەکە‪.‬‬
‫‪ .٣‬موجاهید لە پێناو الله‪ ،‬وە موجاهید بۆ ڕیایی و دەرخستنی ئازایەتی‪ :‬لەالی‬
‫موسلیم و الرتمذي هاتووە كه ئەبی هورەیرە ‪ ‬دهگێڕێتهوه و دهڵێت‪ :‬پەیامبەری‬
‫الله ‪ ‬فەرموویەتی‪« :‬یەکەمینی ئەو سێ کەسانەی کە ئاگر پێیانەوە گڕ‬
‫(‪)4٠‬‬

‫دەدرێت» لەناویشیان باسی جۆره موجاهیدێکی کرد و فەرمووی‪« :‬دەهێرنێت و‬
‫نیعمەتی الله ـی پێ پیشان دهدرێت و ئەویش دەیناسێتەوە‪ ،‬پێی دەوترێت‪ :‬چیت‬
‫کرد؟ دەڵێت‪ :‬لەپێناو تۆدا جهنگام‪ ،‬دەفەرمووێت‪ :‬درۆت کرد‪ ،‬بەڵکو شەڕت کرد بۆ‬
‫ئەوەی بوترێت کەسێکی ئازایە‪ ،‬ئینجا دەبردرێت و لەسەر دەموچاوی فڕێ‬
‫دەدرێتە ئاگرەوە»‪.‬‬
‫جا موجاهید لە پێناو الله‪ ،‬هۆکاری ڕزگاربوونی ئهو نیهتهیه كه لە دڵی خۆیدا‬
‫چەسپاندوویەتی بۆ الله‪ ،‬موجاهیدیش بۆ ئازایەتی‪ ،‬هۆکاری شکست و‬
‫پوچهڵبوونهوهی کردەوەکانی بریتیە لە نییەت کە لە دڵیدا چەسپاندوویەتی بۆ‬
‫ڕیایی و ڕووپامایی‪ ،‬بۆ ئەوەی بوترێت "کەسێکی ئازایە"‪ ،‬سەرەڕای ئەوەی‬
‫ڕووکەشی هەردوو کردەوەکە وەکو یەکە‪ ،‬بەاڵم ناکرێت بوترێت هەردوو کردەوەکە‬
‫یەك شنت‪ ،‬چونکە کردەوەیەك خاوەنەکەی بخاتە بەهەشتەوە و کردەوەیەکیش‬
‫خاوەنەکەی بخاتە دۆزەخەوە ئەوا هەر دەبێت جیاوازی بکرێت لەنێوان‬
‫كڕۆكهكانیان‪.‬‬
‫‪ .4‬ئەو شتەی کە لە کتێبەکانی فیقه نارساوە بە باسەکانی حیلە شەرعیەکان‪،‬‬
‫ئەویش ههندێك جۆرن لە مامەڵەکان سنووری شەرع تێپەڕ دەکات‪ ،‬و خۆی‬
‫دەرباز دەکات لە تەکلیف و داواكارییهكانی شەرع بە کۆمەڵە ڕێگەیەك کە‬
‫ڕووکەشەکەی پابهندبوونه بە شەرع‪ ،‬بهاڵم نییەتهكه لەسەر تەڵەکە و خۆدزینهوه‬
‫لە تەکلیف بنیاترناوه‪ ،‬جا ئەم شێوازە لە مامەڵە شەرع پوچەڵی کردۆتەوە و حوکمی‬
‫بە فەسادبوونی داوە‪ ،‬بە هۆکاری نییەتی فاسید و خراپ کە بەند بووە پێیەوە‪.‬‬

‫(‪)4١‬‬

‫لەوانەش فەرموودەی ئینب عەباس ‪ ‬فەرموویەتی‪« :‬هەواڵ هات بۆ عومەری‬
‫کوڕی خەطاب کە پیاوێك ئارهقی فرۆشتووە‪ ،‬فەرمووی‪" :‬الله فاڵن کەسە‬
‫بکوژێت‪ ،‬ئایا نەیزانیوە کە پێغەمبەر ‪ ‬فەرموویەتی‪« :‬الله جوولەکە بکوژێت‪،‬‬
‫چهوری ئاژەڵیان لێ حەڕام کرا کەچی ڕۆیشنت تاواندیانەوە و فرۆشتیان» "‪.‬‬
‫دوای ڕوونکردنەوەی کاریگەری هۆکاری نییەت لەسەر حوکمی کردەوە؛‬
‫کاریگەری نییەتی فەرمانپێکراو له ڕووی شهرعهوه ڕوون دەکەینەوە‪ ،‬ئەویش‬
‫ئەوەیە کە کردەوەکە بۆ الله بێت‪ ،‬جا ئەم نییەتە دایکی نییەتە چاکەکانە‪ ،‬بەهۆی‬
‫ئەویشەوە ویژدان و ناوهوه (الطوايا) سەالمەت دەبن و شاراوەکان سوپاسکراو‬
‫دەبن‪ ،‬وە پاداشتیش لەسەر ئەوە حیساب دەکرێت ئەگەر هاتوو توشبوون و‬
‫ڕوودان هاتە پێشەوە‪ ،‬کە ئەویش بریتیە لە سەری فەرمانەکە‪ ،‬بەڵگەکەشی‬
‫بههێزترین بەڵگەیە‪ ،‬جێبهجێكردنیشی لە هەموو تەکلیفێکدا هەیە‪ ،‬هیچ نییەتێکی‬
‫تریش یەکسان نابێت لەگەڵی نە لەڕووی چاکی و نە لەڕووی قەبارە و ئهندازهی‬
‫و نە حوکم و نە کاریگەری و نە بە ملمالنێ و نە بە هاوشێوە بوون‪ ،‬چونکە بەم‬
‫نییەتە لەناوبردنی گیان و سامان و ئەندامەکانی جەستە و سواربوونی ئامێری‬
‫مەرگ شەرعێرناوە‪ ،‬تەنانەت هیچ ئایەتێك نیە کە باسی جیهاد و قیتالی کردبێت‬
‫ئهوا ههر به گوێیەکانت دەچرپێنێت کە قوربانی و جیهاد لە پێناو الله (ِف سبيب‬
‫الله)ـیە‪ ،‬بهمهش ئەم ڕستەیە بوو بە ئااڵیهك بەسەر جیهاد و نهخشهیهك بۆی‪،‬‬
‫بەڵکو دەڵێین‪:‬‬
‫ئەم هۆکارە‪ :‬لەپێناو الله (ِف سبيب الله)‪ ،‬بریتیە لە بن ینەیەکی گشتگیر کە‬
‫ئەحکامەکانی جیهادی پێ ڕێکدەخرێت‪ ،‬هەروەها شەرعیبوونی تاکەکانی پێ‬
‫(‪)4٢‬‬

‫شیدەکرێتەوە‪ ،‬چونکە هێزی ئەم هۆکارە هیچ هێزێکی تر یەکسان نابێت لەگەڵی‪،‬‬
‫زاڵبوونیشی دواناکەوێت بەسەر تەواوی کردەوە جیهادییەکان‪.‬‬
‫ئەوەش زانراوە کە کردەوەکانی جیهاد و زۆر و هەمەڕەنگن‪ ،‬وە لەسەر یەك‬
‫وەسف و شێوە نین وەکو نوێژ‪ ،‬وه دەقەکانیش هیچ دیاریکردنێکیان بۆی‬
‫نەکردووە؛ بەهۆی زۆربوونی‪ ،‬بەاڵم دەتوانین بڵێین کە هەموو کردەوەیەك ئەگەر‬
‫هاتوو مهبهستهكانی جیهاد و بهرژهوهندییهكانی بەجێ بهێنێت و بە هۆکاری (ِف‬
‫سبيب الله) ڕێكبخرێت ئەوا دەچێتە نێو خودی کردەوەکانی جیهاد‪ ،‬وە فەرمانیشی‬
‫پێکراوە‪ ،‬وە بەپێی ئەم چهسپاندنی بن ینەیه‪ ،‬ئەوا هیچ ڕێگرێك نیە کە ڕێگری‬
‫بکات ‪ -‬والله أعلم ‪ -‬لەوەی کە کردەوە شەهادەتخوازیەکان ب ێتە نێو خودی‬
‫کردەوەکانی جیهاد‪.‬‬

‫(‪)4٣‬‬

‫بەشی چوارەم‬
‫پوختکردنەوەی هۆکارەکانی هەریەك لە شێوازەکان (تنقيح مناطات الصور)‬

‫بەر لەوەی دەست بە پوختەکردنەوەی هۆکارەکان بکەین‪ ،‬ئەوە ڕوون دەکەینەوە‬
‫کە هەندێ هۆکاری حەڕامکراو هەن ئێمە باسامن نەکردووە‪ ،‬چونکە ئێمە لە‬
‫توێژینهوهكهماندا باس لەو کردەوانە دەکەین کە لە حوکمدا بەسرتاوه بن بە‬
‫بن ینەی مردن لە پێناو الله‪ ،‬لە هۆکارە حەڕامکراوەکانیش‪ :‬ئەنجامدانی ئەو‬
‫کردەوانە (ئینغیامس بە بهیهكداچوون و ڕووبهڕوو بوونهوه‪ ،‬یان ئینغیامس بە‬
‫بۆمبڕێژکردن) بە نییەتی ناڕازیبوون و بێ هیوایی و بێ ئومێدی‪ ،‬بهوهی بەرەو ئەو‬
‫کردەوانە دەڕوات وەکو خۆکوژیێك‪ ،‬جا ئەم هۆکار و عیللهته حەڕامە بە بەڵگەی‬
‫شەرعی لە قورئان و سوننەت‪ ،‬بەاڵم ئێمە لە وێنەو شێوازەکانی پێشوو بایەخامن پێ‬
‫نەداوە‪ ،‬چونکە قسەکامنان لەسەر ئەو وێنەو شێوازانەن کە هۆکار و‬
‫بەسرتانەوەیان لەپێناو الله ـیە (ِف سبيب الله) وەکو بن ینهیهكی گشتگیر بۆیان‪.‬‬
‫قسەکردنیشامن بەجێ هێشتووە لەسەر هۆکاری خۆکوشتنی حەڕامکراو بۆ‬
‫بەشی وەاڵمدانەوەی گومانەکان‪ ،‬چونکە ناکرێت ب ێتە نێو واتای وێنەکانی‬
‫پێشوو‪ ،‬لهبهرئهوهی چۆن دەبێت موسڵامنێك وێنا بکەین داوای مەرگ بکات‬
‫لەپێناو الله‪ ،‬ئینجا پێشڕەوی بکات بۆ ئەنجامدانی کردەوەکان و لەهەمان کاتدا بێ‬
‫هیواو بێ ئومێد بێت لە ڕەحمەتی الله‪ ،‬ناڕازیبوون و ئارام نهگرتن دەستی‬
‫بەسەردا گرتبێت!‪ ،‬ئەمە شتێکی مەحاڵە‪ ،‬بۆیه پەیوەندی نێوان ئەم دوو هۆکارە‬
‫پەیوەندی پێ ەوانە بوون و دژیهكییه‪ ،‬ئەڵبەتە هەرگیز ناتوانرێت وێنا بکرێن کە‬
‫لەگەڵ یەکدا کۆببنەوە‪.‬‬
‫(‪)44‬‬

‫پوختکردنەوە‪ :‬ئەمەش واتا توێژینهوه لهبارهی وەسفە بەردەوام و جێگیرەکان لە‬
‫کردەوەکان‪ ،‬هەروەها لەبەرچاو گرتنی وەسف و سیفەتە کاریگەرەکان تیایاندا‪ ،‬وە‬
‫هەڵوەشاندنەوەی ئەو وەسفانەی کە کاریگەرییان نیە لەسەر حوکم‪ ،‬ئەوە بریتییە‬
‫لە ڕێكخسنت و پااڵوتهكردن بۆ بەدەستهێنانی هۆکاری چاك و تەواو و كارا لە‬
‫حوکم‪.‬‬
‫جا دوای توێژینهوه ئەمەمان دهستكهوت‪:‬‬
‫هۆکارە کاریگەرەکان و شیاوهكان بۆ شیکردنەوە‪ ،‬بریتییە لە پێنج هۆکار ئەوانیش‬
‫بریتین لە‪:‬‬
‫‪ .١‬لەپێناو الله (ِف سبيب الله)‬
‫‪ .٢‬ئینغیامس کردن (دزە کردن) بۆ ناو دوژمنێکی زۆر‪.‬‬
‫‪ .٣‬داواکردنی شەهادەت (شەهیدبوون)‪.‬‬
‫‪ .4‬بهمهبهستی گورز لێدان‪.‬‬
‫‪ .٥‬بەدەستهێنانی بەرژەوەندییەکی السهنگ‪.‬‬
‫ئێمەش کاریگەری هەر یەکێك لەوانەمان ڕوون کردەوە‪ ،‬هەروەها ئەوەشامن ڕوون‬
‫کردەوە کە شەرع لەبەرچاوی گرتووە‪ ،‬بەڵگەکانی هەر یەکێك لەوانەش بە تەنها‬
‫باسدەکەین بۆ جێگیرکردنی پەیوەندیی ئەم هۆکارانە بە توێژینهوهكهمان‪.‬‬
‫ئاگاداری‪ :‬ئەو هۆکارانەی چەسپاندوومانە بەوە جیادەکرێنەوە کە بەڵگەیان‬
‫لەسەر هاتووە لە قورئان و سوننەت نەك ههڵێنجراو بن!‬
‫(‪)4٥‬‬

‫هۆکارە نا کاریگەرەکان و خراپەکان لە شیکردنەوە‪ ،‬کە ئەوانیش چوارن‪:‬‬
‫‪ .١‬زاڵبوونی گومان بە مردن‪.‬‬
‫‪ .٢‬بوونی دڵنیایی و یەقین بە مردن‪.‬‬
‫‪ .٣‬بوونە هۆکاری مردن‪.‬‬
‫‪ .4‬بەشداری ڕاستەوخۆ لە مردن‪.‬‬
‫لەپێشرتیش ناتەواوی و فەسادی شیکردنەوە لە هەردوو هۆکاری یەکەمامن‬
‫باسکرد‪ ،‬زاڵبوونی گومان بە مردن و یەقین و دڵنیایی پێی‪ ،‬وە هەڵدەستین به‬
‫توێژینهوهی ههریهك له هۆکارەکانی "بوون بە هۆکار بۆ مردن" و "بەشداری‬
‫ڕاستەوخۆ تیایدا" پاش کەمێکی تر‪ ،‬لە توێژینهوهی جێگیرکردنی قیاس‪.‬‬
‫پوختەی ئەم چوار هۆکارەش‪ ،‬ئەوەیە کە ئەوانە وەسفی عیللهتی و هۆكاریی نین‪،‬‬
‫بەڵکو تەنها وەسفی دانراوی وێنەیین‪ ،‬حهقیقهتی وێنەکان ئاشکرا دەکەن‪،‬‬
‫کاریگەریشی لێناکات‪ ،‬جا داخیب کردنیان له چەسپاندنی حوکم لەسەر‬
‫کردەوەکان دووریی و به نوقسان دانانی ڕێساكانی عیلم و بن ینەکانی‬
‫توێژینهوهیه کە ڕێک کەوتوون لەسەری‪ ،‬جگە لەوەش کە شیکردنەوە پێیان شتێکە‬
‫بە بەڵگە نەچەسپاوە‪.‬‬

‫(‪)46‬‬

‫بەشی پێنجەم‬
‫جێگیرکردنی قیاسی ڕوون و ئاشکرا لەنێوان بابهتی ئینغیامس بە بهیهكداچوون و‬
‫ي‬
‫الجّل بني مسألة اإلنغامس بااللتحام‬
‫ئینغیامس بە بۆمبڕێژکردن (إثبات القياس‬
‫واالنغامس بالتلغيم والتفخيخ)‬

‫قیاس‪ ،‬بەڵگەیەکی شەرعی دانپێدانراوه الی ئەهلی سوننە‪ ،‬بریتییە لە چوارەمین‬
‫بەڵگەی شەرعی لە ڕیزبهندیدا‪ ،‬بەتایبەت ئەگەر هاتوو ڕوون و ئاشکرا بێت‬
‫ئەوکات بەڵگەداریی و حوججییەتەکەی دەبێتە شتێك کە مایەی ناكۆكی و‬
‫ڕاجیایی نەبێت‪.‬‬
‫بۆ بهجێهێنانی قیاسی ئاشكرا و دروستیش پێویستە لەسەرمان چەند هەنگاوێك‬
‫بگرینە بەر‪:‬‬
‫ دیارکردنی بن ینەی قیاس بەسەردا کراو‪.‬‬‫ دیارکردنی لقی (الفرع) قیاس کراو‪.‬‬‫ دیاریکردنی هۆکار یاخود عیللەتی کۆکەرەوەی بەڵگە لەسەر هاتوو لەنێوان‬‫بن ینە و لق (اْلصب والفرع)‪.‬‬
‫ نەهێشتنی جیاکەرەوەی کاریگەر لەنێوان ئهسڵ و فهرع‪.‬‬‫ بهستهوهی فەرع بە ئەسڵ لە حوکمدا و جێبەجێکردن و بهڕێکردن لەسەری‪.‬‬‫یەکەم‪ :‬دیارکردنی بن ینەی قیاس لەسەرکراو‪:‬‬

‫(‪)47‬‬

‫کە ئەویش بریتیە لە بابهتی ئینغیامس بە بهیهكداچوون و ڕووبهڕوو بوونهوه‪،‬‬
‫وێنەی ئەم ئینغیامس ـەشامن لەپێشدا ڕوون کردەوە‪ ،‬هەروەها وێنەكانی لەتوانا‬
‫هاتوومان باسکرد‪ ،‬وه به بن ینەش دیاریامن کرد بەهۆی چەسپان و جێگیربوونی‬
‫بە بەڵگە شەرعییەکان لە قورئان و سوننەت‪ ،‬وە بۆ تەقریرکردن و چەسپاندنی‬
‫حوکمەکەی ئەو بەڵگانە باسدەکەین کە الی زۆرینە (جمهور)ـی ئەهلی عیلم و‬
‫زانستە‪ ،‬چونكه بابهتی ئینغیامس الی زۆرینەیان قبوڵکراو و مەشڕوعە‪ ،‬ئەگەرچی‬
‫هەندێکیشیان ناكۆك بن لهگهڵ ئهمه‪ ،‬یاخود شتێك بکەنە مەرج کە بەڵگەو دەق‬
‫نەیکردبێتە مەرج‪ ،‬جا عیربەت و گەڕانەوە تەنها بۆ بەڵگەیە‪.‬‬
‫دووەم‪ :‬دیارکردنی فەرعی قیاسکراو‪:‬‬
‫کە ئەویش بریتیە لە بابهتی ئینغیامس به بۆمبڕێژکردن لەگەڵ دڵنیابوون و یەقین بە‬
‫لەناوچوونی نەفس‪ ،‬ئەم فەرعەش بەم وێنەیە شتێکی تازە و لەناکاوە لە سەردەمی‬
‫ئێمەدا‪ ،‬چونکە هۆیەکانی تەقاندنەوە و بۆمبڕێژکردن تازە و داهێرناوە‪ ،‬پێشرت‬
‫نەدەزانرا‪ ،‬بزوتنهوهی پێشکەوتنی تەکنەلۆجی لە بواری سەربازی بەرهەمی هێنا‪،‬‬
‫بۆیە بابەتێکی پێشهاتووه له توێژینهوه‪ ،‬جا له حاڵەتی لەم شێوەیەش پێویستە‬
‫بابهتهكه بگەڕێرنێتەوە الی هاوشێوە و هاوتای خۆی کە حوکمەکەی بە بەڵگە‬
‫چەسپاو بێت بۆ ئەوەی هەمان حوکمی ئەو وەربگرێت‪ ،‬چونکە جائیز نیە بابهتهكه‬
‫بە هەڵپهسێردراوی مبێنێتەوە بەبێ حوکمێکی شەرعی‪ ،‬کە مەسەلەیەکی پێشهاتووه‬
‫و هیچ بەڵگەیەکی تایبەتی لەسەر نەهاتووە‪ ،‬ئێمەش دەگەڕێین بەدوای نزیکرتین‬
‫وێنەو شێواز کە هاوشێوەی بێت لە وەسفەکاندا و شوێن ئەو مەسەلەیەی بخەین‬
‫لە حوکمدا‪.‬‬
‫(‪)48‬‬

‫سێیەم‪ :‬دیارکردنی عیللەت(هۆکار)ـی کۆکەرەوە بۆ فەرع و ئەسڵ‪:‬‬
‫عیللەتی کۆکەرەوەش لێرەدا تێکەڵ و ڕێکخراوە بە ژمارەیەك وەسف و سیفەتی‬
‫هاوبەش لەنێوان فەرع و ئەسڵ‪.‬‬
‫ئەسڵ‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامنێکی موجاهید‪ ،‬یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان‬
‫ئینغیامس بکەنە نێو دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی گورز لێدان لێیان‪ ،‬وە‬
‫بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکی السهنگ‪ ،‬ههروهها داواکردنی شەهادەت‪ ،‬لەگەڵ‬
‫زاڵبوونی گومان یاخود یەقین و دڵنیایی بە مردن لەپێناو الله‪ ،‬بە کوژران بە دەستی‬
‫دوژمن‪.‬‬
‫فەرع‪ :‬ئەوەیە کە موسڵامنێکی موجاهید‪ ،‬یاخود کۆمەڵێکی کەم لە موجاهیدان‬
‫ئینغیامس بکەنە نێو دوژمنێکی زۆر‪ ،‬بە مەبەستی گورز لێدان لێیان‪ ،‬وە‬
‫بەدەستهێنانی بەرژەوەندیەکی السهنگ‪ ،‬هەروەها داواکردنی شەهادەت‪ ،‬لەگەڵ‬
‫زاڵبوونی یەقین و دڵنیایی بە مردن لەپێناو الله‪ ،‬لەخۆیەوە دەست پێ بکات بە‬
‫تەقاندنەوەی پشتێنێکی بۆمبڕێژکراو کە بەستوویەتی‪ ،‬یاخود ئۆتۆمبێلێك یان‬
‫کەشتییەك یان فڕۆکەیەکی بۆمبڕێژکراو بێت یان نا‪ ،‬یان جگە لەوەش لە‬
‫هۆکارەکانی گورز لێدانی سەردەمییانە‪.‬‬
‫وەسف و سیفەت یاخود هۆکارە هاوبەشەکان بریتین لە شەش هۆکار ئەوانیش‪:‬‬
‫‪ .١‬لەپێناو الله‪.‬‬
‫‪ .٢‬ئینغیامس‪.‬‬
‫‪ .٣‬داواکردنی شەهادەت‪.‬‬
‫(‪)49‬‬

‫‪ .4‬گورز وهشاندن له دوژمن‪.‬‬
‫‪ .٥‬وەدەستخستنی بەرژەوەندیەکی السهنگ‪.‬‬
‫‪ .6‬یەقین و دڵنیایی بە مردن‪.‬‬
‫پێنج هۆکارەکەی یەکەم ئەسڵ و فەرعەکە تیایدا هاوبەشن لە هەموو ڕوویەکەوە‪،‬‬
‫هۆکاری مردنیش بە یەقین هاوبەشن تیایدا لە هەندێك ڕووەوە‪ ،‬ههروهك لهگهڵامن‬
‫تێپەڕی کە باسی بابهتی ئینغیامس بە بهیهكداچوومنان (االلتحام) کرد کە هەندێ‬
‫لە وێنەو شێوازەکانی بە زاڵبوونی گومانە نەك بە یەقین‪ ،‬بەهەر حاڵ بابهتی‬
‫ئینغیامس بە بهیهكداچوون شەرعییەتی خۆی وەرگرتووە لە هەموو ڕوویەکەوە‪ ،‬جا‬
‫بە زاڵبوونی گومان بێت یان بە یەقین‪ ،‬چونکە هۆکاری یەقین و دڵنیایی بەدیهاتوو‬
‫و واقیعە لە هەندێ لە وێنەو شێوازەکانیدا‪ ،‬کە مەشڕوع و ڕێگەپێدراوە‪.‬‬
‫ وهسفهكان یاخود هۆكاره جیاوازەکان لەنێوان ئەسڵ و فەرع‪ ،‬کە ئەوانیش‬‫بریتین لە دوو هۆکار‪:‬‬
‫‪ .١‬التسبب ( بوونە هۆکار )‬
‫‪ .٢‬املبارشة ( بەشداری ڕاستەوخۆ )‬
‫جا لەوەی پێشرت ئەوە بەدەست دێت‪ :‬کە ڕووەکانی لێک وون لەنێوان ئەسڵ و‬
‫فەرع بریتین لە شەش ڕوو‪ ،‬ڕووەکانی خیالف و جیاوازیش بریتیە لە یەك ڕوو‪ ،‬کە‬
‫ئەویش بریتییە لە جیاوازی لەنێوان بوونە هۆکار و بەشداری ڕاستەوخۆ‪.‬‬
‫پێشرتیش توێژینهوهمان کرد لە هۆکارە کاریگەرەکان لەسەر وێنەو شێوازەکان‪،‬‬
‫بۆمان دەرکەوت کە بریتیین لە پێنج هۆکار‪ ،‬ئەو هۆکارانەش دەکەونە ڕستەی‬
‫(‪)٥٠‬‬



Related keywords