PDF Archive

Easily share your PDF documents with your contacts, on the Web and Social Networks.

Share a file Manage my documents Convert Recover PDF Search Help Contact



Swod zakonow Rossijskoj Imperii .pdf


Original filename: Swod zakonow Rossijskoj Imperii.pdf
Author: Aneta Nalewajko

This PDF 1.4 document has been generated by Writer / OpenOffice.org 3.2, and has been sent on pdf-archive.com on 22/09/2015 at 22:32, from IP address 46.113.x.x. The current document download page has been viewed 1509 times.
File size: 181 KB (6 pages).
Privacy: public file




Download original PDF file









Document preview


Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

PIERWSZE KODYFIKACJE PRAWA ROSYJSKIEGO
Pierwsze prace nad kodyfikacją prawa rosyjskiego podjęto już za czasów Piotra I
Wielkiego1, przez którego w 1700 roku została powołana pierwsza (i nie ostatnia) komisja
kodyfikacyjna2. Dzieło Piotra I kontynuowała później Katarzyna II, która w 1766 roku powołała
kolejną, ósmą już, komisję3, a rok później wyposażyła ją w Instrukcję – wyciąg z dzieł
oświeceniowych4. Instrukcja nie została jednak przyjęta przez komisję zbyt ciepło, przede
wszystkim z tego względu, że nie została przez nią zrozumiana, głównie z racji ponadstanowej
struktury komisji, co w praktyce oznaczało, że jej trzonem nie byli wykształceni prawnicy 5.
Bezskuteczność prac komisji sprawiła, że w 1768 roku odroczono bezterminowo zwoływanie jej
posiedzeń, a w 1774 roku zakończyła ona pracę 6, którą próbował podjąć ponownie także Paweł I w
1797 roku, niestety bezskutecznie7.
W 1804 roku na polecenie Aleksandra I prace komisji wznowiono, a niedługo później
nadzór nad pracami powierzono Michałowi Sperańskiemu8. W latach 1809 – 1812 opracował on
kodyfikację prawa cywilnego opartą o system napoleoński. Została ona odrzucona, po pierwsze ze
względu na zbyt nowatorskie rozwiązania, po drugie z powodu niechęci Rosjan do wzorowania się
na Napoleonie, zrozumiałej, jeśli weźmiemy pod uwagę dotychczasowe konflikty zbrojne pomiędzy
Rosją i Francją pod rządami cesarza – względy te zadecydowały także o zesłaniu głównego
koordynatora prac kodyfikacyjnych, Michała Sperańskiego, na Syberię9.
KODYFIKACJE PRAWA ROSYJSKIEGO ZA MIKOŁAJA I
Po objęciu tronu przez Mikołaja I prace kodyfikacyjne wznowiono. Specjalnie w tym celu w
styczniu 1826 roku został powołany Drugi Oddział Kancelarii Jego Cesarskiej Mości 10, na czele
którego stanął Michał Baługiański11, będący kilkanaście lat wcześniej korepetytorem carewicza
Mikołaja12. W zespole znalazł się także Michał Sperański13. Prace nad nowym kodeksem rozpoczęto
w kwietniu 1826 roku14. Plan zakładał zebranie wszystkich przepisów prawa od 1649 roku, kiedy to
wydano Sobornoje ułożenije cara Aleksego Michaiłowicza – zamkniętą w 25 rozdziałach
kompilację 967 artykułów15 dotyczących prawa państwowego, sądownictwa i procesu, prawa
rzeczowego, karnego oraz spraw różnych, napisaną w oparciu o sudiebniki (pomniki prawa
rosyjskiego ustanowione w 1497 roku przez Iwana III, w 1550 roku przez Iwana IV, a także później
przez kolejnych carów)16, III Statut Litewski, prawo bizantyjskie, ukazy oraz księgi rozporządzeń

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
1

Andrzej Dziadzio, Powszechna historia prawa, Warszawa 2008, s. 224.
Tadeusz Maciejewski, Historia powszechna ustroju i prawa, Warszawa 2004, s. 658.
Tamże.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 224; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 658.
T. Maciejewski, dz. cyt., s. 658.
Tamże.
Tamże.
Tamże.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 224; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 658.
W. Bruce Lincoln, Mikołaj I, Warszawa 1988, s. 103.
Ludwik Bazylow, Historia Rosji. Tom II, Wrocław 1983, s. 163.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 102.
L. Bazylow, dz. cyt., s. 164.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 103.
T. Maciejewski, dz. cyt., s. 455.
Tamże, s. 253.

Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

prikazów17, aż do ostatniego rozkazu Aleksandra I z 1825 roku18. Problematyczne okazało się
zebranie aktów prawnych, gdyż do 1830 roku, kiedy powołano Radę Państwa 19, prawodawstwo
rosyjskie oparte było na wydawanych przez cara oraz przez różne urzędy w jego imieniu 20 ustawach
i rozkazach nie opartych na ustawie21, które nie były ogłaszane drukiem, lecz rozsyłane w
rękopiśmiennych kopiach do zainteresowanych instytucji centralnych22, co w praktyce oznaczało,
że prawo powstawało na zasadzie samowolnych i przypadkowych decyzji monarchy i różnych
organów państwowych, w odniesieniu do poszczególnych i specyficznych przypadków, przy czym
nie brano pod uwagę zasad ogólnych, tradycji prawnych i precedensów 23. Nie udało się także
dotrzeć do tajnych dekretów i ustaw, do których każdorazowy dostęp wymagał zgody cara24.
Nie bez wpływu na owocność prac była także postawa Mikołaja I, który zgadzał się z
Michałem Sperańskim w kwestii konieczności dotarcia do aktów prawnych od 1649 roku, zebrania
ich i wydania w formie powszechnie dostępnego zbioru praw, jednak w przeciwieństwie do
kodyfikatora nie uważał, aby potrzebne było opracowanie jakiejkolwiek nowelizacji w oparciu o
ów zbiór25. W rozumieniu cara powstające dzieło miało mieć przede wszystkim wartość
historyczną, aktualnie obowiązującym zbiorem praw miał zaś być kodeks karny26, napisany zresztą
w tym samym czasie, ogłoszony 1 stycznia 1833 roku i obowiązujący od 1 stycznia 1835 roku27.
SWOD ZAKONOW ROSSIJSKOJ IMPERII
Owocem starań Drugiego Oddziału Kancelarii Jego Cesarskiej Mości w 1828 roku ukazał
się pierwszy tom Pełnego zbioru praw Cesarstwa Rosyjskiego 28, zaś dwa lata później pierwsza seria
45 tomów ujętych chronologicznie29. Równolegle z kodeksem karnym pojawiły się także ujęty w
systematycznią wersję Pełen zbiór praw Cesarstwa Rosyjskiego czyli Swod zakonow Rossijskoj
Imperii – zamknięta w 15 tomach, podzielonych na 8 części30, zawierająca łącznie 42000 przepisów
prawa cywilnego, karnego materialnego i procesowego, administracyjnego oraz państwowego 31
kompilacja, której wydanie przyczyniło się do uhonorowania Michała Sperańskiego tytułem
hrabiowskim32. Systematyka oparta była na nieco zmienionym modelu justyniańskim 33. Zbiór ów
zawierał, zgodnie zresztą z założeniem, przede wszystkim stare treści 34, niewiele miał także
wspólnego z powszechnym w epoce ekonomicznym liberalizmem 35. Przepisy formowane były
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
2

Tamże, s. 456.
Tamże, s. 658; Jerzy Ochmański, Dzieje Rosji do roku 1861, Warszawa – Poznań 1986, s. 204.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104.
Tamże, s. 102.
Konstanty Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski. Tom IV. Od uwłaszczenia do odrodzenia, Warszawa 1982,
s. 43.
W. B. Lincoln., dz. cyt., s. 102.
Tamże, s. 102 za: Raeff, Michael Speransky, s. 322 – 323.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104.
Tamże; J. Ochmański dz. cyt., s. 204.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104
Tamże, s. 103.
Tamże; J. Ochmański, dz.cyt., s. 204.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104; J. Ochmański, dz. cyt., s. 204.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 224; W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 658; J. Ochmański, dz. cyt.,
s. 204.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 224 – 225; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 658 – 659.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 104.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 225; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 659.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 225; T. Maciejewski, dz. cyt., s. 659.
A. Dziadzio, dz. cyt., s. 225.

Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

kazuistycznie, w kwestii uzasadnień dało się zauważyć niejednolitą argumentację 36. Wiele
przepisów uformowano w oparciu o silną pozycję szlachty i trwałe podziały stanowe 37. Jedną z
nielicznych pozytywnych cech była dość szczegółowa i obszerna część dotycząca działalności
gospodarczej38. Mimo to Pełen zbiór praw Cesarstwa Rosyjskiego traktowany był jako bardzo
pozytywne zjawisko, ograniczał bowiem samowolę urzędników – umożliwiał odwołanie się od ich
decyzji i powołanie się na konkretne istniejące i opublikowane prawo39.
SWOD ZAKONOW - CHARAKTERYSTYKA SZCZEGÓŁOWA
Zauważalne było unikanie właściwego epoce wyjaśniania istoty autorytetu władzy na rzecz
trzymania się ustanowionej przez Pawła I pozycji carskiej rodziny 40 - w artykule pierwszym
Zasadniczych Ustaw Państwowych czytamy: Imperator Wszechrosyjski jest monarchą
samowładnym i nieograniczonym. Posłuszeństwo należne jego władzy najwyższej, nie tylko z
bojaźni, ale i wobec sumienia, sam Bóg nakazuje 41. Zbiór bardzo przejrzyście w porównaniu z
większością współczesnych mu kodyfikacji traktował o
osobach prawnych (towarzystwach, spółkach cywilnych,
etc.), od istoty których w epoce odchodzono ze względu na
kojarzenie ich z burżuazją42. Trzymano się także systemu
wyznaniowego, czego odbicie znaleźć można chociażby w
przepisach regulujących zawarcie małżeństwa (tylko forma
sakramentalna była legalna, zachowano także uprawnienia
sądów wyznaniowych w sprawach małżeńskich). Na
uprzywilejowanej pozycji znajdowało się prawosławie, czego
przykładem był nakaz wychowania dzieci w tej wierze, jeśli
pochodziły one z małżeństwa mieszanego, w którym jeden z
rodziców był członkiem kościoła prawosławnego43. W kwestii
prawa rodzinnego zachowano system patriarchalny, który
dawał ojcu pełne prawo rodzicielskie oraz pełnię praw do
majątku rodzinnego, a także dozwalał na stosowanie środków
przymusu w stosunku do członków rodziny44. Prawo
własności zakładało własność pełną i podzieloną, przy czym
uprawnienia właściciela pełnego opisane były od strony
pozytywnej, to znaczy odróżniono je od uprawnień
właściciela niepełnego przez wyliczenie tego, co
właścicielowi pełnemu wolno45. W przepisach dotyczących
dziedziczenia testamentowego nie ustanowiono ograniczeń jeśli chodzi o dziedziczenie krewnych,
dopuszczono do dziedziczenia także dzieci nieślubne, którym przypadał majątek nabyty po matce.
Dodatkowo małżonek dziedziczył 1/7 nieruchomości i 1/4 majątku ruchomego 46. Znajdujące się w
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
3

T. Maciejewski, dz. cyt., s. 659.
Tamże.
Tamże.
W. B. Lincoln, dz. cyt., s. 105.
Natalia Pietkiewicz, Model władzy carów rosyjskich w listach markiza de Custine, Poznań 1999, s. 18.
Tamże, s. 18.
T. Maciejewski, dz. cyt., s. 673.
Tamże, s. 677.
Tamże, s. 678.
Tamże, s. 683.
Tamże.

Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

tomie X w części II prawo cywilne opierało się na procesie zbliżonym do powszechnego
niemieckiego procesu cywilnego, opartego o zasady piśmienności, tajności oraz legalnej teorii
dowodowej. Sąd dysponował pełnym prawem zbierania materiału dowodowego z własnej
inicjatywy47. W znajdujących się w tomie XV w części II 765 artykułach prawa karnego 48 można
zauważyć pewne novum, jakim jest wydzielenie przepisów odpowiadających zasadom ogólnym 49.
Inną nowością w prawie karnym było zniesienie tortur, w związku z czym przy odwołaniach i
apelacjach sąd wyższej instancji pytał oskarżonego, czy we wcześniejszym procesie nie był
zmuszany przy użyciu środków dolegliwości fizycznych do udzielania wymuszonych odpowiedzi 50.
Proces karny odbywał się na zasadach procesu inkwizycyjnego 51. Większość przestępstw ścigana
była wyłącznie z urzędu. Śledztwo prowadzili inkwirienci-asesorzy52. Sąd poza winą bądź jej
brakiem orzec mógł także karę nadzwyczajną bądź tymczasowe uwolnienie do czasu pozyskania
nowych dowodów53. Po pewnym czasie zauważono niewydolność tego systemu prawa karnego i już
w 1845 roku pod kierownictwem hrabiego Dymitra Błudowa, kontynuatora prac Michała
Sperańskiego, pojawił się nowy kodeks karnych (Ułożenije o nakazanijach ugołownych i
isprawietielnych)54, który dwa lata później zaczął obowiązywać także w Królestwie Polskim jako
Kodeks kar głównych i poprawczych55, przy czym stwierdzono konieczność, ażeby nowe ustawy
Królestwa były o ile możności zbliżone do przepisów, dla Cesarstwa wydanych56.
SWOD ZAKONOW A PRAWO ZABORCZE
W czasie wprowadzenia w życie Pełnego zbioru praw Cesarstwa Rosyjskiego część ziem
polskich znajdowała się pod zaborem rosyjskim, opublikowanie Pełnego zbioru praw Cesarstwa
Rosyjskiego nie mogło zatem pozostać bez wpływu na prawodawstwo polskie.
Na podstawie znajdujących się w tomie X zakonow grażdanskich i meżewyjich Rosja
dzieliła się na Rosję właściwą, prowincje bałtyckie, kraj zachodni (czyli ziemie polskie wcielone do
Rosji), Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Finlandzkie 57. W dwóch ostatnich częściach,
teoretycznie niezależnych jednostkach administracyjnych, znajdujących się w unii personalnej z
Rosją, Swod zakonow nie został narzucony bezpośrednio, chociaż w Królestwie Polskim
obowiązywał chociażby łamiący założenia III Statutu Litewskiego artykuł 207, pozwalający na
sprzedaż majątku nieletnich58. W kraju zachodnim funkcjonowały natomiast zakony miestnyje, to
jest dawne, przedzaborowe ustawodawstwa władz lokalnych 59, jednak po pewnym czasie to
zmieniono – Michał Sperański zlecił lwowskiemu prawnikowi, Adamowi Powstańskiemu,
stworzenie osobnego prawa dla kraju zachodniego, które otrzymało tytuł Swoda miestnych zakonow
guberni i obłastiej prisopediniennych od Polszi 60 i które miało za cel połączenie prawodawstwa
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
4

Tamże, s. 748.
Tamże, s. 719.
Tamże, s. 720.
Tamże, s. 762.
Tamże, s. 761.
Tamże, s. 762.
Tamże.
L. Bazylow, dz. cyt., s. 164.
N. Pietkiewicz, dz. cyt., s. 18; Szymon Askenazy, Sto lat zarządu na ziemiach polskich 1800 – 1900, Lwów 1903, s.
52.
S. Askenazy, dz. cyt., s. 52.
Artur Korobowicz, Wojciech Witkowski, Prawo i sądy na zabranych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XIX
w. [w:] Czasopismo Prawno-Historyczne, Tom LV – Zeszyt 1, 2003, s. 76.
Tamże, s. 70.
Tamże, s. 77.
Tamże, s. 77.

Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

przedrozbiorowego z prawem rosyjskim. Wkrótce powstał także zwód zachodni (Swoda miestnych
zakonow zapadnych gubernii) – akt prawny systematycznie zbliżony do Swodu zakonow Rossijskoj
Imperii, który w jeszcze większym stopniu narzucał prawodawstwo rosyjskie w kraju zachodnim,
nadal jednak nie odrzucając w całości prawa przedrozbiorowego. Systematyka owego aktu zbieżna
była ze Swodem zakonow w sposób taki, aby wyeliminować możliwie największą ilość
sprzeczności pomiędzy prawem kraju zachodniego a prawem rosyjskim. Poprzez wyeliminowanie
sprzeczności akt ów był podporządkowany Swodowi zakonow61.

61 Tamże, s. 83.
5

Mariusz Marcin Nasuto

Swod zakonow Rossijskoj Imperii

BIBLIOGRAFIA
1. Szymon Askenazy, Sto lat zarządu w Królestwie Polskim 1800 – 1900, Lwów 1903
2. Ludwik Bazylow, Historia Rosji. Tom II, Wrocław 1983
3. Andrzej Dziadzio, Powszechna historia prawa, Warszawa 2008
4. Konstanty Grzybowski, Historia państwa i prawa Polski. Tom IV. Od uwłaszczenia do
odrodzenia, Warszawa 1982
5. Artur Korobowicz, Wojciech Witkowski, Prawo i sądy na zabranych ziemiach wschodnich
Rzeczypospolitej w XIX w. [w:] Czasopismo Prawno-Historyczne, Tom LV – Zeszyt 1, 2003
6. W. Bruce Lincoln, Mikołaj I, Warszawa 1988
7. Tadeusz Maciejewski, Historia powszechna ustroju i prawa, Warszawa 2004
8. Jerzy Ochmański, Dzieje Rosji do roku 1861, Warszawa – Poznań 1986
9. Natalia Pietkiewicz, Model władzy carów rosyjskich w listach markiza de Custine, Poznań 1999

6


Related documents


swod zakonow rossijskoj imperii
arkusz informacyjny
lp 16365996083
regulamin
20160602 lenovo fb regulamin final
regulamin vichy neovadiol bez pauzy


Related keywords